Kết nối xanh
'Muối Tuyết' trên ruộng bạt và cuộc chuyển mình nhọc nhằn của muối sạch
Từ ruộng nền đất sang ruộng trải bạt, hạt muối Tuyết Diêm ngày càng trắng, sạch và có giá trị hơn. Nhưng phía sau những cánh đồng muối trắng như tuyết vẫn là câu chuyện về một nghề nhọc nhằn đang tìm cách giữ người trẻ ở lại.
Khi hạt muối không còn nằm trên đất
Giữa trưa nắng gắt, ông Trần Hòa, người làm muối ở thôn Tuyết Diêm, xã Xuân Cảnh, tỉnh Đắk Lắk, đứng trên bờ ruộng, dùng bàn cào cán dài gạn muối.
Ông Hòa lý giải, sở dĩ phải đứng giữa trưa gạn là vì khi ruộng bắt đầu kết tinh, trên mặt ruộng “đội” một lớp muối. Người làm phải dùng bàn cào gạn, tức đè lớp đang có chìm xuống để nước biển phía dưới trồi lên, tiếp tục "bắt" muối. Nếu không gạn, lớp trên mặt sẽ hàn kín, nước biển phía dưới không tiếp tục kết tinh, lứa cào được sẽ đạt sản lượng thấp.
Theo ông Hòa, công đoạn làm truyền thống lâu nay có bốn đám. Đám đầu tiên lấy nước biển vào chứa gọi là đám chứa, sau đó san qua đám thứ hai gọi là nuôi mặn. Từ đám nuôi mặn có mương dẫn nước qua đám chịu lắng cho nước biển sắc lại. Khi đám chịu kết tủa thì sớt qua đám ăn, nơi kết tinh cho ra sản phẩm.
Một hệ thống như vậy được diêm dân gọi là một “dây ruộng”.
Ông Hòa làm 10 dây ruộng. Trước đây, đám ăn là ruộng nền đất, còn nay được trải bạt.
Với ruộng nền đất, trời yếu nắng phải mất 5-6 ngày mới kết tinh. Năm nay nắng gắt, mặt ruộng trải bạt chỉ khoảng bốn ngày đã có thể cào một lứa.
Một đám ăn mỗi vụ làm ra khoảng 100 bao trải bạt. Theo tính toán của ông Hòa, 10 đám ăn mỗi vụ có thể cho khoảng 1.000 bao loại 50kg, tương đương 50 tấn.
Giá thô dao động 900-1.000 đồng/kg, loại sạch khoảng 1.200 đồng/kg. Trung bình làm một mẫu, sau khi trừ chi phí, diêm dân thu khoảng 8 triệu đồng/vụ; với hàng sạch khoảng 10-12 triệu đồng.
Ông Nguyễn Văn Tiến, một diêm dân ở đây, cho hay mấy năm trước trời nắng nhưng thường hay “xốc nồm” - gió từ biển thổi vào - nên đám kết tinh nền đất “ăn” mực nước khoảng nửa mắt ngón tay.
Năm nay nắng, lại có gió Nam Cồ thổi mạnh, đám kết tinh trải bạt “ăn” mực nước một mắt ngón tay, vì vậy lượng kết tinh cao hơn những năm trước.
Theo ông Tiến, một tấm bạt rộng 96m² giá khoảng 1,3 triệu đồng, sử dụng được ba năm. Loại bạt Hàn Quốc có giá hơn 3 triệu đồng nhưng có thể sử dụng khoảng sáu năm.
Với người làm nghề này ở Tuyết Diêm, tấm bạt vì thế không đơn thuần thay thế nền đất. Nó đang làm thay đổi cách tạo hạt mặn được sinh ra trên những cánh đồng đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Hạt trắng hơn, nghề vẫn nhọc nhằn
Cánh đồng mặn mòi nằm nơi biển ăn sâu vào đất liền, những xóm nhà rải rác chạy dọc con đường ôm theo ruộng.
Với 10 đám ăn, một người làm phải quay như chong chóng mới kịp hết các công đoạn: lấy nước biển, sớt nước qua đám ăn, gạn...
Ruộng đã “đội muối” thì không thể chờ trời dịu nắng.
Bởi vậy, dù giữa trưa, diêm dân vẫn phải đứng dưới cái nắng “nhá lửa nhá khói” để làm việc. Giữa cánh đồng trống trải mênh mông, họ dựng những căn chòi nhỏ để có chỗ chui ra chui vào tránh nắng.
Ông Nguyễn Văn Diện bước vào chòi tránh nắng rồi giới thiệu về “cơ ngơi” của mình:
“Chòi dựng trên góc ruộng, đào lỗ trồng bốn cây cột, xung quanh dựng mấy tấm bao tải, phía trên lợp mấy tàu lá dừa che nắng. Năm nào người làm cũng phải dựng lại chòi vì đất nhiễm mặn, cột chôn xuống gần một năm đều bị mục gãy”.
Chòi làm lấy lệ để có chỗ tránh nắng, còn nghề truyền thống thì công phu.
Trong các công đoạn, “đầm da” là một trong những khâu vất vả nhất. Mặt ruộng phải được đầm bằng phẳng như tờ giấy để khi ruộng “đội”, hạt kết tinh trải đều. Nếu mặt ruộng không bằng phẳng, chỗ đã “đội”, chỗ vẫn còn nước, có thể làm hư cả đám ruộng.
Vào mùa thu hoạch, diêm dân tấp nập cào rồi gánh những thúng hạt trắng tinh từ dưới ruộng lên bờ.
Những đôi gánh nặng trĩu chạy trên bờ ruộng nhỏ chỉ bằng bàn chân, tạo nên một bức tranh lao động đặc trưng của vùng Tuyết Diêm.
Theo bà Trần Thị Duyên, làm nền đất vất vả hơn. Thường sau khoảng sáu lứa cào, đám ăn phải thuê người đầm lại mặt ruộng. Mỗi lần cào, mặt ruộng có thể nổi bùn.
Khi phát hiện mặt ruộng bị “rân” - xì mặn - người làm phải vãi cát mịn để ép chặt lớp bùn. Nếu không đầm lại, hạt dễ dính bùn đen, chất lượng thấp và bán không có lãi.
Còn ruộng trải bạt chỉ cần làm một lần có thể sử dụng cả vụ.
Theo bà Duyên, cùng diện tích, ruộng nền đất thường cào dồn được bảy đống, còn ruộng trải bạt có thể được tám đống.
Trên những ô ruộng trải bạt, hạt không còn nằm trên nền bùn đất. Nó kết tinh trắng hơn, sạch hơn, người làm cũng bớt được công đầm lại mặt ruộng.
Tại vùng sản xuất Tuyết Diêm những ngày được mùa, nhìn đâu cũng thấy từng đống trắng trên ruộng. Gia đình có nhiều ruộng phải thuê thêm người cào, gánh để nhanh chóng bắt tay vào lứa mới.
Tấm bạt đã giúp người làm nghề bỏ bớt một công đoạn nặng nhọc, hạt thu được cũng sạch và có giá trị hơn. Nhưng trên cánh đồng ấy, phần lớn công việc vẫn dựa vào đôi tay và sức người.
Người trẻ rời đồng, người già neo lại
“Tuyết Diêm” có nghĩa là muối trắng như tuyết.
Nay sản vật Tuyết Diêm được kết tinh trên những ô ruộng trải bạt, không còn nằm bùn lấm đất nên càng trắng hơn.
Thế nhưng, hạt trắng lên không có nghĩa nghề đã bớt nhọc nhằn. Giá còn bấp bênh, công việc lại nặng nhọc nên nhiều người trẻ không mặn mà với nghề truyền thống, lần lượt rời làng quê tìm đường mưu sinh.
Nhưng cũng còn những người muốn gắn cả đời mình với ruộng truyền đời.
“Dù nghề vất vả, có lúc thăng, lúc trầm nhưng tôi chưa từng nghĩ đến chuyện bỏ nghề”, ông Bùi Văn Long, 70 tuổi, người đã có hơn 50 năm gắn bó cánh đồng ở Tuyết Diêm, chia sẻ.
Giữa trưa nắng, bà Bùi Thị Linh đi dọc bờ đến đám chứa nước biển đã sắc lại ở phía trong cùng dây ruộng. Bà nhìn xuống góc ruộng nước biển vừa kết tủa rồi lấy gàu tát nước ra mương, thúc cho ruộng nhanh khô.
Một lát sau bà mới chui vào chòi tránh nắng.
“Đám ruộng này của người bà con trong xóm. Hôm qua nắng quá, họ mệt nên nhờ tôi giúp giùm. Tình người mà”, bà Linh nói.
Theo Chi cục Phát triển nông thôn, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, cánh đồng muối Tuyết Diêm có diện tích 162ha, với 570 hộ tham gia sản xuất. Trong đó, 13,5ha sản xuất sạch theo phương pháp trải bạt.
Ông Nguyễn Đức Thắng, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn, cho biết muối ở đây có hạt chắc, trắng, vị mặn tinh khiết. Địa phương đang khuyến khích diêm dân đầu tư sản xuất trải bạt nhằm nâng cao giá trị cho chế biến và xuất khẩu.
Từ nền đất sang trải bạt, hàng hóa này Tuyết Diêm đang thay đổi để sạch hơn, có giá trị hơn và người làm bớt đi phần nào nhọc nhằn.
Nhưng trên cánh đồng trăm năm ấy, một câu hỏi vẫn còn ở phía trước: khi những người trẻ lần lượt rời đồng, hạt muối phải có thêm giá trị như thế nào để người làm ra nó có thể sống được với nghề và muốn tiếp tục ở lại?
