Câu chuyện nông nghiệp hôm nay
Phát triển vùng nguyên liệu: Đã có 'bà đỡ' chi phí
Hành trình tổ chức lại các vùng sản xuất nông nghiệp quy mô lớn tại Việt Nam sắp đón nhận một bước ngoặt quan trọng. Dự thảo Nghị định về phát triển liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững do Bộ Nông nghiệp và Môi trường biên soạn (dự kiến thay thế Nghị định 98/2018/NĐ-CP), đang đề xuất cơ chế ngân sách nhà nước hỗ trợ tối đa 80% chi phí hợp lệ (không quá 500 triệu đồng mỗi dự án/năm) cho các hoạt động xây dựng và quản lý vùng nguyên liệu.
Chính sách này được kỳ vọng sẽ giải quyết những điểm nghẽn kinh niên của ngành nông nghiệp, đưa sản xuất rời xa tư duy tự phát, manh mún để bước vào thời kỳ minh bạch và chuẩn hóa.
Từ "phát rải rác" đến "gói hỗ trợ dùng chung" cho phát triển vùng nguyên liệu
Nhìn lại chặng đường triển khai Nghị định 98, những bất cập đã bộc lộ rõ qua các con số tổng kết.
Đến tháng 6/2025, ngân sách đã bố trí hơn 3.186 tỷ đồng cho gần 3.000 dự án liên kết.
Tuy nhiên, phần lớn nguồn lực (66,2%) lại chìm vào các khoản chi ngắn hạn như giống, vật tư, bao bì, nhãn mác, khuyến nông hay đào tạo; hạ tầng và máy móc chiếm 30,1%.
Sự thiếu vắng một cơ chế chuyên biệt cho vùng nguyên liệu khiến việc sản xuất, thu mua, sơ chế và chế biến tại nhiều địa phương bị đứt gãy, thiếu sự kết nối đồng bộ.
Dự thảo mới đã thay đổi tư duy phân bổ nguồn lực. Thay vì hỗ trợ trực tiếp từng hộ dân hay chi trả cho các hạng mục tiêu hao nhanh, dòng vốn ngân sách nay được chuyển hướng sang các hạng mục dùng chung, có giá trị duy trì lâu dài qua nhiều vụ mùa.
Cụ thể, các khoản chi phí được xem xét hỗ trợ gồm: Khảo sát, lập bản đồ và xây dựng cơ sở dữ liệu vùng nguyên liệu. Thiết lập nhật ký điện tử và hệ thống truy xuất nguồn gốc.
Xây dựng quy trình sản xuất chuẩn, tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm. Kiểm nghiệm, giám sát, chứng nhận sản phẩm và duy trì mã số vùng trồng, vùng nuôi, cơ sở đóng gói.
Dù người dân không nhận trực tiếp tiền mặt, họ lại là đối tượng thụ hưởng lớn nhất từ hệ thống dữ liệu minh bạch, quy trình kỹ thuật chuẩn hóa và năng lực kiểm định chung của cả vùng.
Cởi trói tư duy đất đai và trao quyền cho địa phương
Một điểm sáng đáng chú ý trong dự thảo nghị định là việc bãi bỏ quan niệm cứng nhắc: vùng nguyên liệu bắt buộc phải gồm những thửa đất liền kề.
Thay vào đó, một vùng nguyên liệu hoàn toàn có thể hình thành từ nhiều khu vực sản xuất phân tán, miễn là được quản lý thống nhất bằng mã số, cơ sở dữ liệu số, hệ thống truy xuất và quy trình canh tác đồng bộ.
Quy định này mở ra "cánh cửa lớn" cho các hộ nông dân sản xuất quy mô nhỏ hoặc có đất đai nằm rải rác ở nhiều nơi. Thay vì áp dụng một ngưỡng diện tích khô cứng trên toàn quốc, dự thảo trao quyền chủ động cho UBND cấp tỉnh căn cứ vào đặc thù ngành hàng và yêu cầu thị trường để quy định cụ thể quy mô.
Bên cạnh đó, chính sách mới cũng cho phép các địa phương chủ động kiến tạo không gian phát triển cho vùng nguyên liệu ngay cả khi chưa có dự án liên kết chính thức được phê duyệt.
UBND các cấp có thể dùng ngân sách theo kế hoạch được duyệt để chuẩn bị sẵn bản đồ, cơ sở dữ liệu, quy trình truy xuất hay tiêu chuẩn chất lượng.
Điều này giúp các địa phương "đi trước một bước", tạo nền tảng vững chắc thu hút doanh nghiệp và hợp tác xã nhảy vào liên kết.
Ai được ưu tiên và ranh giới của nguồn vốn?
Không phải mọi dự án đều đứng ở vạch xuất phát giống nhau. Dự thảo dành sự ưu tiên đặc biệt cho hai nhóm chủ thể.
Đó là các dự án có sự tham gia của hợp tác xã trong việc tổ chức sản xuất, điều phối hoặc cung cấp dịch vụ.
Các vùng sản xuất tại địa bàn khó khăn, miền núi, biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số hoặc nơi thường xuyên chịu cực đoan của thiên tai, biến đổi khí hậu.
Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo cũng vạch ra ranh giới rất rõ ràng để tránh hiểu lầm hoặc trục lợi chính sách. Mức hỗ trợ 80% chỉ là trần tối đa, không phải con số mặc định cho mọi trường hợp; phần kinh phí còn lại bắt buộc phải do các chủ thể tham gia và các nguồn vốn hợp pháp khác tự bố trí.
Đặc biệt, nguồn vốn phát triển vùng nguyên liệu không bao gồm chi phí mua giống, vật tư hay các hoạt động sản xuất thường xuyên của cá nhân, tổ chức. Những khoản này vẫn tuân theo các chính sách khuyến nông hiện hành, đảm bảo nguyên tắc không hỗ trợ trùng lặp từ ngân sách nhà nước.
Khi những "bà đỡ" về chi phí, hạ tầng số và quy trình chuẩn mực được thiết lập, ngành nông nghiệp Việt Nam kỳ vọng sẽ tạo ra sức bật thực sự, đưa các nông sản chủ lực như sầu riêng, mía đường, dừa hay cà phê vươn xa trên đường xuất khẩu.
