Thị trường nông nghiệp
Sầu riêng: ‘Hộ chiếu’ không phải là vé làm giàu
Tính riêng 6 tháng đầu năm 2026, Trung Quốc đã chi khoảng 846 đến gần 987 triệu USD để tiêu thụ sầu riêng từ Việt Nam, giữ vững vị thế là thị trường chủ lực. Và tại Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk đang được tổ chức, địa phương này đã trao 9 biên bản ghi nhớ hợp tác, đầu tư (MOU) phát triển chuỗi giá trị ngành hàng với tổng giá trị gần 9.000 tỷ đồng.
Tuy nhiên, thị trường lại đặt câu hỏi: Khi mã số vùng trồng và giấy thông hành dần trở nên phổ biến, liệu có “hộ chiếu” trong tay đã chắc chắn bán được sầu riêng với giá cao?
Khi "giấy thông hành" trở thành tiêu chuẩn chung
Mã số vùng trồng hay cơ sở đóng gói thực chất chỉ là một rào cản kỹ thuật cơ bản. Khi tất cả các vùng trồng đều sở hữu mã số, tấm vé này từ một đặc quyền sẽ nhanh chóng trở thành điều kiện bắt buộc.
Khi sản phẩm đạt chuẩn xuất khẩu trở thành mặt bằng chung của thị trường, người mua quốc tế sẽ không còn trả giá cao chỉ vì sản phẩm đó hợp pháp.
Lúc này, sự cạnh tranh không nằm ở việc trái sầu riêng có giấy tờ hay không, mà nằm ở các yếu tố mà một chiếc mã số trên giấy không thể đo lường được.
Đó là độ đồng đều về độ chín, tỷ lệ phần trăm cơm, độ béo ngậy, dư lượng vi sinh, hay mức độ đáp ứng tinh tế thị hiếu của từng phân khúc khách hàng khó tính.
Đạt chuẩn và giá trị cao - không phải "tuy hai mà một"
Việc có mã số vùng trồng đòi hỏi nông dân phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình canh tác. Nhưng có một khoảng cách rất lớn giữa việc làm đúng quy trình (để đạt chuẩn xuất khẩu) và làm vượt trội (để định vị giá trị cao).
Nếu người nông dân chỉ dừng lại ở việc làm thủ tục để được cấp mã, sản phẩm làm ra cũng chỉ dừng ở mức đạt yêu cầu, tạo tiền đề để các doanh nghiệp thu mua ép giá do hàng hóa không có điểm nhấn khác biệt.
Người tiêu dùng tại các thị trường lớn không thưởng thức "mã số vùng trồng". Họ thưởng thức hương vị, sự an toàn và trải nghiệm cảm xúc.
Nếu một lô hàng có mã số nhưng độ béo không ổn định hay chín ép, thì tờ giấy thông hành ấy cũng bất lực trong việc giúp nhà nông móc hầu bao người tiêu dùng ở phân khúc cao cấp.
“Hộ chiếu” sầu riêng: Không gọi tên “đảm bảo lợi nhuận”
Ngay cả khi có mã số trong tay, nếu nông dân vẫn giao dịch qua quá nhiều tầng nấc trung gian, biên độ lợi nhuận sẽ bị bào mòn trước khi chạm tới nhà nhập khẩu.
Nếu chỉ đóng vai trò cung ứng nguyên liệu thô đơn thuần, nông dân không bao giờ có quyền quyết định giá bán. Khi thị trường biến động ngắn hạn, giá cả trồi sụt theo ngày, thì người có "hộ chiếu" cũng chỉ là kẻ làm thuê trên chính mảnh đất của mình.
Một tấm hộ chiếu giúp sầu riêng đi được nhiều nước, nhưng một thương hiệu mạnh mới giúp hàng vào những thị trường sang trọng và khắt khe nhất. Đắk Lắk đang có hàng chục nghìn héc-ta, nhưng chưa có nhiều cái tên đủ sức nặng để quốc tế tự nguyện trả giá gấp nhiều lần.
Từ "được phép bán" đến "được săn đón"
Sự kiện ký kết các dòng vốn đầu tư lớn gần 9.000 tỷ đồng tại Đắk Lắk chính là nguồn lực để giải quyết tận gốc nút thắt này, biến phong trào thành thực tiễn thông qua các định hướng.
Đó là vượt qua tiêu chuẩn tối thiểu, biến mã số vùng trồng thành bệ phóng để áp dụng các tiêu chuẩn canh tác cao hơn như GlobalGAP, hữu cơ, hoặc các quy trình tạo nên hương vị đặc thù riêng có của đất đỏ bazan.
Khi mã số đã có, thì bắt buộc phải minh bạch hóa câu chuyện canh tác. Mỗi mã số phải được số hóa toàn diện nhật ký canh tác để người tiêu dùng cuối cùng có thể nhìn thấy nguồn nước, loại phân bón và sự tận tâm của người nông dân. Đó là cách tạo ra "giá trị cảm xúc" không thể sao chép.
Và hộ chiếu sẽ vô giá trị, nếu chờ đợi đến mùa mới ngả giá. Câu chuyện liên kết đầu vụ là bắt buộc, nếu muốn bền vững. Khi dòng vốn, công nghệ và thị trường cùng chung một nhịp đập, "hộ chiếu" mới thực sự phát huy quyền năng tối thượng của nó.
Mã số vùng trồng hay các giấy phép xuất khẩu chính ngạch giống như "tấm thẻ căn cước" của trái sầu riêng trong thế giới hội nhập. Nó vô cùng quan trọng, nhưng chưa bao giờ là chìa khóa vạn năng cho sự giàu có bền vững.
Sự thịnh vượng thực sự của ngành nông nghiệp chỉ đến khi chúng ta dứt khoát chuyển dịch từ tư duy đáp ứng quy chuẩn để xuất khẩu sang tư duy kiến tạo đẳng cấp để chiếm lĩnh thị trường.
