Văn hóa
Luật Phát triển công nghiệp văn hóa có bảo vệ người “đu idol”?
Sự bùng nổ của concert, fan meeting, merchandise... đang hình thành một thị trường tiêu dùng công nghiệp văn hóa quy mô lớn, nhưng cũng kéo theo vé giả, lừa đảo và giao dịch tự phát. Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đề xuất xây dựng các sàn giao dịch chuyên biệt, mở ra cơ chế minh bạch và xác thực để bảo vệ cả người sáng tạo lẫn người tiêu dùng.
Từ vé concert đến “vùng xám” của thị trường công nghiệp văn hóa
Trong vòng hai năm (2025 - 2026), thị trường Việt Nam chứng kiến sự phát triển mạnh của các sản phẩm công nghiệp văn hóa (CNVH), đặc biệt là trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, giải trí.
Các chương trình âm nhạc quy mô lớn, fan meeting, merchandise... không còn là những hoạt động mang tính riêng lẻ mà đang hình thành một thị trường tiêu dùng sản phẩm CNVH có quy mô ngày càng lớn.
Khi nhu cầu tăng mạnh, những khoảng trống trong cơ chế giao dịch cũng bắt đầu bộc lộ.
Vé miễn phí của chương trình “Tổ quốc trong tim” (tổ chức ngày 23/8/2026) đã xuất hiện trên “thị trường” mua bán lại. Sau khi các chương trình công bố “hết vé”, các bài đăng cần vé và bán lại sẽ xuất hiện trên mạng xã hội.
Có thể thấy, với các chương trình có lượng người mua rất lớn, chỉ cần một tài khoản mạng xã hội hoặc một đường link giả mạo cũng có thể trở thành công cụ để chiếm đoạt tiền của người hâm mộ.
Ở chiều khác, tình trạng phe vé và mua bán lại vé với giá rất cao cũng từng xuất hiện ở các concert như “Anh Trai Vượt Ngàn Chông Gai”, “Anh Trai Say Hi”. Khi vé được giao dịch chủ yếu qua các hội nhóm mạng xã hội, người mua thường phải tự xác minh người bán, kiểm tra mã vé và chịu rủi ro nếu giao dịch xảy ra sự cố.
Khi “đi đu idol” cũng cần một thị trường giao dịch an toàn
Dự thảo Luật đưa ra một khái niệm đáng chú ý: sàn giao dịch CNVH.
Theo dự thảo, “Sàn giao dịch CNVH là nền tảng số được tổ chức để thực hiện hoạt động giới thiệu, niêm yết, giao dịch và cung cấp các dịch vụ hỗ trợ giao dịch đối với sản phẩm, quyền tài sản và các đối tượng khác trong các ngành CNVH theo quy định của pháp luật”.
Sàn được tổ chức theo ba loại hình: (1) sàn giao dịch sản phẩm CNVH; (2) sàn giao dịch quyền sở hữu trí tuệ và quyền khai thác tài sản trí tuệ; hoặc (3) sàn giao dịch tổng hợp. Hoạt động của các sàn phải bảo đảm công khai, minh bạch, bình đẳng, xác thực chủ thể, truy xuất nguồn gốc giao dịch và an toàn thông tin.
Nếu được triển khai đúng tinh thần trên, đây có thể trở thành một thay đổi quan trọng đối với thị trường mới này.
Người hâm mộ không chỉ mua một chiếc vé hay một mã QR, mà đang mua quyền được tham gia một trải nghiệm văn hóa được xác thực và bảo đảm.
Vì vậy, sàn giao dịch nếu được thiết kế minh bạch có thể trở thành một lớp bảo vệ quan trọng khi xác thực được người bán, sản phẩm thật, kiểm soát thanh toán, cảnh báo giao dịch bất thường và cung cấp cơ chế khiếu nại, hoàn tiền khi có sự cố.
Đặc biệt, nếu sàn cho phép chuyển nhượng, tặng hoặc bán lại vé thông qua quy trình xác thực, người mua có thể thực hiện các giao dịch phát sinh một cách hợp pháp và an toàn. Họ không còn phải tìm đến các nhóm trao đổi tự phát trên mạng xã hội - nơi nguy cơ vé giả, lừa đảo hoặc mất tiền rất khó kiểm soát.
Việc ứng dụng công nghệ và thiết lập các “rào chắn” an toàn ngay trong giao dịch không chỉ bảo vệ người hâm mộ mà còn góp phần tạo niềm tin và củng cố uy tín cho toàn bộ thị trường này.
Sàn giao dịch không chỉ để “bán hàng” mà còn xác thực giao dịch
Một trong những quy định đáng chú ý của Dự thảo nằm ở trách nhiệm của tổ chức vận hành sàn.
“Tổ chức vận hành sàn giao dịch có trách nhiệm: Bảo đảm điều kiện kỹ thuật, an toàn hệ thống, an ninh mạng và tính minh bạch của hoạt động giao dịch; Kiểm tra, xác thực thông tin do tổ chức, cá nhân cung cấp theo quy định của pháp luật; Công khai quy chế hoạt động, quy trình giao dịch, cơ chế giải quyết khiếu nại, tranh chấp và trách nhiệm của các bên tham gia; Lưu trữ thông tin, dữ liệu giao dịch; thực hiện kết nối, chia sẻ dữ liệu với cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật; Áp dụng biện pháp phát hiện, cảnh báo, ngăn chặn hành vi gian lận, giả mạo, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và các hành vi vi phạm pháp luật khác; Thực hiện chế độ báo cáo theo quy định của pháp luật”.
Đây là điểm có ý nghĩa đặc biệt đối với thị trường CNVH.
Bởi trên các hội nhóm tự phát hiện nay, người mua thường chỉ có một vài thông tin do người bán tự cung cấp. Nếu người bán biến mất sau khi nhận tiền, việc truy tìm hoặc chứng minh giao dịch rất khó.
Trong khi đó, một sàn giao dịch được quản lý theo các nguyên tắc của Dự thảo sẽ hạn chế được việc rủi ro hoàn toàn được đẩy sang phía người mua.
Không chỉ bảo vệ nghệ sĩ, doanh nghiệp mà còn bảo vệ “túi tiền” của người tiêu thụ
Lâu nay, khi bàn về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, người ta thường nghĩ trước hết đến nghệ sĩ, nhà sản xuất, doanh nghiệp, nhà phát hành. Họ cần được bảo vệ khỏi việc sao chép, sử dụng trái phép hoặc khai thác tài sản trí tuệ không được phép.
Nhưng khi giao dịch được đưa lên một hạ tầng chính thức, người tiêu dùng cũng trở thành bên được hưởng lợi từ sự minh bạch đó. Họ có thêm cơ sở để phân biệt hàng chính thức với hàng giả; người bán thật với tài khoản giả và giao dịch hợp pháp với giao dịch không rõ nguồn gốc.
Những điểm đáng chú ý của Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa
- Lần đầu xây dựng khung pháp lý riêng cho phát triển công nghiệp văn hóa
Nhà nước ưu tiên phát triển hệ sinh thái CNVH Việt Nam bảo đảm cân bằng các thành tố của hệ sinh thái, liên kết giữa các chủ thể, các công đoạn trong chuỗi giá trị và hoạt động hỗ trợ chuỗi giá trị CNVH.
- Đưa tính minh bạch và xác thực vào giao dịch
Nhà nước khuyến khích phát triển hệ thống sàn giao dịch CNVH nhằm thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm, quyền sở hữu trí tuệ và các tài sản khác; mở rộng thị trường trong nước và quốc tế; nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và khả năng huy động nguồn lực xã hội cho phát triển CNVH.
- Tài sản trí tuệ gốc, sản phẩm trọng điểm
Nhà nước ưu tiên phát triển tài sản trí tuệ gốc trong các ngành CNVH, sản phẩm CNVH trọng điểm, sản phẩm CNVH có hàm lượng bản sắc Việt Nam.
- Mở rộng không gian thử nghiệm cho mô hình mới
Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được áp dụng đối với hoạt động CNVH hoặc mô hình kinh doanh mới trong các ngành CNVH nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển thị trường và hoàn thiện chính sách, pháp luật.
"Đu idol" cũng là một hình thức tiêu dùng văn hóa
Sự phát triển của “thị trường giải trí” tại Việt Nam cho thấy một điều, khán giả không còn chỉ là người xem. Họ đã trở thành bộ phận tiêu dùng quan trọng của CNVH.
Họ mua vé, mua album, merchandise, đăng ký fan meeting, sử dụng dịch vụ lưu trú, vận chuyển, du lịch… và tạo ra cả một hệ sinh thái kinh tế xoay quanh mỗi sự kiện lớn.
Khi CNVH bước vào giai đoạn thị trường hóa mạnh hơn, bảo vệ người tiêu dùng cần trở thành một phần của chính sách phát triển thị trường.
Dự thảo Luật đã đặt những viên gạch quan trọng, xây dựng sàn giao dịch, xác thực chủ thể, bảo đảm minh bạch và ngăn chặn gian lận. Phần còn lại là làm thế nào để những nguyên tắc ấy đi vào từng giao dịch cụ thể.