Xuất nhập khẩu
Xuất khẩu thủy sản 2026: 3 kịch bản của VASEP và rủi ro biến động thị trường
Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) vừa chính thức xây dựng ba kịch bản xuất khẩu thủy sản cho năm 2026, trong bối cảnh toàn ngành đã đạt kết quả khá tích cực trong nửa đầu năm.
Cụ thể, kim ngạch xuất khẩu tháng 7/2026 đạt 1,02 tỷ USD (tăng 4,8% so với cùng kỳ), đưa tổng kim ngạch lũy kế 7 tháng đầu năm lên 6,78 tỷ USD (tăng 11,5% so với cùng kỳ).
Dù vậy, bước sang nửa cuối năm, nhưng tốc độ tăng trưởng đang có dấu hiệu chững lại dưới áp lực chi phí và rào cản thương mại. 3 kịch bản được đưa ra, cho thấy những yếu tố khả thi và không khả thi đan xen vào nhau.
Kịch bản cơ sở (12,1 - 12,3 tỷ USD, tăng trưởng 8 - 10%)
Đây là phương án khả thi và thực tế nhất. Với nền tảng vững chắc đã đạt 6,78 tỷ USD trong 7 tháng đầu năm, cộng với giả định thị trường Trung Quốc tiếp tục duy trì đà tăng trưởng tốt, Nhật Bản và khối CPTPP giữ được sự ổn định, mục tiêu này nằm hoàn toàn trong tầm tay. Ngành cá tra cũng đang có bước đệm tốt nhờ nguồn cung cá tự nhiên thế giới giảm, giúp thúc đẩy nhu cầu thay thế.
Tuy nhiên áp lực chi phí nội tại từ con giống, thức ăn đến logistics và vận tải biển đang leo thang. Nếu lạm phát toàn cầu tiếp tục bóp nghẹt biên lợi nhuận, việc duy trì nhịp độ sản xuất theo đúng mục tiêu cơ sở sẽ gặp nhiều thách thức.
Kịch bản tích cực (>12,5 tỷ USD, tăng trưởng >12%)
Dựa trên đà tăng trưởng hai con số sẵn có từ nửa đầu năm và dư địa tăng trưởng mạnh của nhóm sản phẩm hải sản đặc sản (cua, ghẹ, tôm hùm) tại thị trường Trung Quốc.
Kịch bản này đòi hỏi điều kiện lý tưởng, là nhiều rào cản tại thị trường Hoa Kỳ phải được tháo gỡ, hoặc chính sách thuế thay đổi thuận lợi. Tuy nhiên, thực tế tôm Việt Nam vẫn đang vướng chuỗi rào cản thương mại kéo dài hơn 20 năm (thuế chống bán phá giá, chống trợ cấp, Mục 301...), rất khó được giải quyết triệt để trong ngắn hạn.
Kịch bản thận trọng (11,8 - 12 tỷ USD, tăng trưởng 3 - 5%)
Con số đưa ra từ đây, phản ánh đúng góc nhìn phòng thủ trước thực trạng đơn hàng nửa cuối năm có thể chững lại, cạnh tranh gay gắt từ tôm Ecuador và sự phục hồi chậm tại thị trường EU.
Theo đánh giá của VASEP, với mặt bằng chi phí đầu vào và vận tải hiện nay, mức tăng trưởng dưới 5% thực chất tương đương với không tăng trưởng. Hiệu quả sản xuất suy giảm buộc doanh nghiệp phải hạ giá bán, đẩy nhiều hộ nuôi vào thế khó và phải thu hẹp quy mô.
Hệ lụy nếu thị trường diễn biến xấu đi so với dự báo
Nếu thực tế nửa cuối năm 2026 chứng kiến những biến động tiêu cực ngoài dự kiến (chi phí logistics tăng phi mã, rào cản thương mại Mỹ thắt chặt hơn, hoặc sức mua suy giảm sâu), các con số dự báo trên sẽ bị phá vỡ.
Theo đó, kim ngạch toàn năm có thể rơi xuống dưới 11,8 tỷ USD, thậm chí mức tăng trưởng cả năm rơi về mốc 0% hoặc tăng trưởng âm do khoảng cách giữa 7 tháng đầu năm và phần còn lại của năm bị bóp nghẹt.
Từ đây, buộc toàn bộ các mục tiêu tăng trưởng bị gác lại. Doanh nghiệp buộc phải cắt giảm chi phí tối đa, kích hoạt các biện pháp thắt lưng buộc bụng để bảo toàn dòng tiền và chống chọi qua giai đoạn khủng hoảng đơn hàng.
Hệ quả, là dễ dẫn tới khủng hoảng chuỗi cung ứng nội địa. Doanh nghiệp xuất khẩu có xu hướng ép giá thu mua nguyên liệu từ người nuôi để bù đắp chi phí vận tải và thuế. Hậu quả là làn sóng treo ao, bỏ trống chuồng trại sẽ bùng nổ do người nuôi lỗ nặng, gây thiếu hụt nguồn nguyên liệu trầm trọng cho các năm tiếp theo.
Từ 3 kịch bản trên có thể thấy, mục tiêu 12,1 - 12,3 tỷ USD là mốc neo vững vàng nhất. Tuy nhiên, biên độ an toàn của mốc này rất mong manh trước áp lực lạm phát và chi phí logistics leo thang.
Nếu thị trường biến động tiêu cực làm phá sản cả kịch bản thận trọng (rơi về tăng trưởng 0% hoặc âm), vấn đề không còn là con số kim ngạch nữa, mà là sự đứt gãy chuỗi giá trị nội địa. Người nuôi buộc phải treo ao, bỏ chuồng do lỗ nặng, dẫn đến thiếu hụt nguyên liệu trầm trọng cho tương lai.
Doanh nghiệp thủy sản Việt Nam không thể kiểm soát các rào cản thương mại khắt khe tại Hoa Kỳ hay tốc độ phục hồi chậm của EU. Nhưng doanh nghiệp hoàn toàn có thể chủ động thích ứng bằng cách đa dạng hóa thị trường (tập trung vào châu Á, Đông Nam Á, thị trường nội địa). Từ đây, tận dụng các ngách sản phẩm tiềm năng (cá tra, cá rô phi, hải sản) và tối ưu hóa chuỗi cung ứng.
Chính vì vậy, các kịch bản của VASEP không đơn thuần là những con số dự báo tĩnh, mà là lời cảnh tỉnh và công cụ quản trị để toàn ngành luôn ở thế chủ động. Phòng thủ chặt chẽ trước rủi ro suy giảm, đồng thời sẵn sàng bứt phá ngay khi cơ hội thị trường xuất hiện.