Văn hóa
Khi “lộc trời” hết thời... ai lấy được thì lấy
Không còn khai thác bằng mọi giá, nhiều bản làng miền Tây Nghệ An đã chọn cách khoanh suối, lập hương ước để bảo vệ cá mát. Không chỉ giữ lại nguồn lợi thủy sản, người dân còn mở ra hướng phát triển sinh kế và du lịch từ chính “lộc trời” của núi rừng.
Cá mát chỉ lớn bằng 2-3 ngón tay, sống thành đàn ở các khe suối đầu nguồn, nơi nước trong và nhiều ghềnh đá. Từ lâu, loài cá này được đồng bào miền Tây Nghệ An xem là “lộc trời”, vừa gắn với bữa ăn, sinh kế, vừa là đặc sản níu chân du khách.
Tuy nhiên, giá bán "leo tháng" khiến cá mát bị khai thác tận diệt bằng kích điện, thuốc nổ. Trước nguy cơ cạn kiệt nguồn cá, nhiều bản làng đã đưa việc bảo vệ cá mát vào hương ước, từng bước chuyển từ khai thác tự do sang bảo tồn và khai thác bền vững.
Từ “lộc trời” đến lời hẹn giữ cá
Ở xã Tam Thái có con suối lượn quanh xã, len giữa những cánh rừng nguyên sinh của miền Tây Nghệ An. Dòng nước trong vắt, quanh năm mát lạnh đã nuôi dưỡng những đàn cá mát sinh sôi qua nhiều thế hệ. Với đồng bào Thái, loài cá này không chỉ là sản vật của núi rừng, mà còn là “lộc trời”, gắn với bữa cơm, lễ cúng và ký ức của bao người.
Anh Kha Văn Trung - người dân xã Tam Thái, nhớ lại có thời điểm trước đây, là chỉ cần đứng trên bờ khe cũng có thể nhìn thấy từng đàn cá thân bạc lấp lánh bơi dưới làn nước. Đây không chỉ là món ngon đãi khách với những món nướng ống tre, lạp cá, gỏi cá. Nó còn từng giúp nhiều gia đình vượt qua những mùa giáp hạt khi lúa rẫy mất mùa.
Thế nhưng, khi giá cá tăng lên 300.000 - 400.000 đồng/kg, những dòng suối cũng bắt đầu vắng bóng cá. Kích điện, thuốc nổ và nhiều hình thức khai thác tận diệt xuất hiện ngày càng nhiều, khiến nguồn cá suy giảm nhanh.
Trước nguy cơ cá mát dần biến mất khỏi các khe suối đầu nguồn, nhiều bản làng miền Tây Nghệ An đã thay đổi cách ứng xử với nguồn lợi tự nhiên.
Thay vì quan niệm “chim trời, cá nước ai được thì ăn”, người dân thống nhất đưa việc bảo vệ cá mát vào hương ước, coi đây là tài sản chung cần gìn giữ để khai thác lâu dài.
Xã Tam Thái là một trong những địa phương tiên phong thực hiện cách làm này. Năm 2018, chính quyền cùng người dân thống nhất khoanh vùng 5 đoạn suối, mỗi đoạn dài 800-1.000m làm nơi cá sinh sản. Ngoài khu vực bảo vệ, người dân vẫn được khai thác nhưng chỉ bằng chài, lưới truyền thống.
“Nếu cấm đánh bắt hoàn toàn thì không phù hợp vì nhiều hộ vẫn sống nhờ nghề này. Chúng tôi chỉ giữ lại một số đoạn suối để cá sinh sản. Khi đàn cá phát triển rồi bơi ra ngoài vùng cấm, người dân đánh bắt được nhiều hơn nên ai cũng có ý thức giữ cá”, ông Hà Văn Nghệ - Trưởng bản Văng Môn, xã Tam Thái nói.
Cách làm này nhanh chóng lan sang nhiều địa phương khác. Tại xã Hùng Chân, việc bảo vệ cá mát được đưa vào hương ước với những quy định cụ thể. Đó là ai sử dụng kích điện, thuốc nổ, mìn để khai thác thủy sản sẽ bị tịch thu dụng cụ, xử phạt hành chính và nêu tên trên hệ thống loa truyền thanh của bản.
Cùng với đó, nhiều điểm trên suối được lắp camera, cắm biển cảnh báo, tạo thành “lá chắn” bảo vệ đàn cá ngay từ nơi sinh trưởng. Vào mùa cá mát sinh sản, từ tháng 2 - 3 âm lịch, tổ tuần tra bảo vệ cá mát tại các bản lại cắt cử nhau thay phiên tuần tra ban đêm để ngăn chặn các hành vi khai thác trái phép.
Mở lối cho sinh kế mới
Thành quả của những năm tháng “giữ suối, giữ cá” hiện rõ trên từng dòng nước. Đàn cá mát đã trở lại, bơi dày dưới những khe đá, thay thế hình ảnh những con suối từng vắng bóng cá vì nạn khai thác tận diệt.
Khi nguồn cá được phục hồi, bản Văng Môn tổ chức ba đợt đánh bắt mỗi năm theo quy ước của cộng đồng. Cá thu được chủ yếu bán gây quỹ. Riêng đợt đánh bắt dịp Ngày hội Đại đoàn kết được giữ lại để dân bản cùng thưởng thức.
Mỗi năm, việc khai thác có kiểm soát mang về cho bản Văng Môn khoảng 50-60 triệu đồng. Số tiền này dùng để chi trả điện thắp sáng đường làng, mua sắm trang thiết bị chung và hỗ trợ các hộ khó khăn.
Theo ông Hà Văn Nghệ, hiệu quả rõ nhất sau nhiều năm thực hiện hương ước, là đàn cá mát đã hồi sinh trên các dòng suối. Đồng thời ý thức bảo vệ nguồn lợi tự nhiên của người dân cũng thay đổi.
“Khi thấy cá nhiều trở lại và mang lại lợi ích cho cả cộng đồng, bà con đều có ý thức giữ gìn, không còn đánh bắt tận diệt như trước”, ông Nghệ nói.
Theo lãnh đạo xã Hùng Chân, sự hồi sinh của cá mát là quá rõ ràng. Nếu trước đây người dân thả lưới cả buổi chỉ bắt được vài con, thì nay chỉ cần đứng trên bờ cũng có thể nhìn thấy từng đàn.
Khi nguồn cá được phục hồi, từ năm 2024, địa phương bắt đầu tổ chức Ngày hội bắt cá mát. Mỗi năm một lần, người dân được phép dùng chài, lưới đánh bắt cá trong ngày đó, thay cho cách khai thác tự phát quanh năm như trước.
Không chỉ khôi phục nguồn lợi thủy sản, những dòng suối có cá mát còn được kỳ vọng trở thành điểm nhấn để phát triển du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm, góp phần tạo thêm sinh kế bền vững cho người dân miền núi.
Cũng như mấy xã trên, suốt cả năm, người dân bản Văng Lin (xã Yên Hòa, tỉnh Nghệ An) gần như không ai động đến đàn cá mát trên dòng Khe Chon trước đền Tả Đên. Chỉ đến dịp lễ hội đầu xuân, dân bản mới cùng mở hội đánh bắt cá để phục vụ ngày hội.
Từ một hoạt động truyền thống của cộng đồng, ngày hội nay trở thành trải nghiệm hấp dẫn, thu hút đông đảo du khách cùng xuống suối hòa mình vào không khí lễ hội và hiểu hơn về cách người dân gìn giữ “lộc trời” của núi rừng.
Khi hiệu lệnh vang lên, cả dòng Khe Chon bỗng rộn rã tiếng hò reo. Người tung chài, người giăng lưới, nhiều phụ nữ trong trang phục truyền thống của đồng bào Thái lội xuống suối bắt cá bằng tay. Đây cũng là một trong những hoạt động được mong chờ nhất mỗi dịp lễ hội đền Tả Đên những năm gần đây.
Cá mát đánh bắt được một phần cá được dùng để dâng lễ tại đền Tả Đên, phần lớn còn lại được dân bản nhóm bếp nướng, chế biến thành những món đặc sản như cá nướng ống tre, lạp cá, gỏi cá... để mở tiệc ngay bên bờ suối đãi khách thập phương.
Trong làn khói thơm của những mẻ cá mới nướng, du khách cùng nán lại uống rượu cần, hòa vào điệu lăm vông và tiếng khèn, tiếng cười rộn vang giữa núi rừng.
Ông Đậu Đức Truyền - Chủ tịch UBND xã Yên Hòa cho biết, sự phục hồi của đàn cá mát đã làm thay đổi diện mạo lễ hội đầu xuân ở bản Văng Lin. Nếu trước đây hoạt động bắt cá chỉ diễn ra trong phạm vi dân bản, thì nay đã trở thành điểm hẹn thu hút đông đảo du khách.
“Đàn cá mát phục hồi rất tốt, nhiều đoạn suối cá xuất hiện dày đặc, có chỗ xuống nước bằng tay cũng bắt được. Ngày hội không chỉ mang đến không khí vui xuân mà còn giúp người dân, du khách hiểu hơn giá trị của việc bảo vệ nguồn lợi thủy sản, đồng thời góp phần quảng bá văn hóa và hình ảnh địa phương”, ông Truyền nói.
Từ mô hình này, nhiều bản khác ở xã Yên Hòa cũng đã khoanh vùng các đoạn suối để bảo vệ cá mát. Việc chỉ khai thác theo mùa lễ hội không chỉ giúp đàn cá tiếp tục sinh trưởng mà còn tạo nên sản phẩm du lịch đặc trưng, gắn bảo tồn tài nguyên với phát huy giá trị văn hóa và phát triển sinh kế cho người dân địa phương.
