Văn hóa
Từ mái trường 'đạo và đời' đến chứng tích chiến tranh Thành cổ
Có những ngôi trường đóng cửa vì xuống cấp. Có những ngôi trường phải di dời để nhường chỗ cho những con đường hay khu đô thị mới. Nhưng cũng có những ngôi trường mà cánh cửa lớp học đột ngột khép lại, rồi suốt hơn nửa thế kỷ sau vẫn không một lần mở lại.
Trường Bồ Đề ở thị xã Quảng Trị (nay là phường Quảng Trị), là một nơi như thế.
Không ai trong số những thầy cô giáo và học sinh ngày ấy ngờ rằng, tiếng trống tan học của một ngày cuối tháng 3 năm 1972 lại trở thành tiếng trống cuối cùng. Không có lễ bế giảng. Không có lời chia tay.
Ngôi trường của đạo và đời
Ở tuổi ngoài 80, thầy giáo Đỗ Tư Nhơn vẫn nhớ như in những ngày Trường Bồ Đề còn đầy ắp tiếng đọc bài của học trò.
Ngày đó, Bồ Đề đóng tại thị xã Quảng Trị là một trong những ngôi trường tư thục nổi tiếng.
Theo trí nhớ của thầy Nhơn, Bồ Đề được xây dựng năm 1959, bằng nguồn đóng góp của Tỉnh hội Phật giáo Quảng Trị cùng đông đảo Phật tử và người dân thông qua phong trào "Tiết kiệm gạo Bồ Đề".
Nơi đây đào tạo từ lớp đệ thất đến đệ nhất, tương ứng từ lớp 6 đến lớp 12 ngày nay, và từng là một trong những cơ sở giáo dục có uy tín của tỉnh thời bấy giờ.
“Ngày ấy, ngoài Nguyễn Hoàng là trường công lập, thì Bồ Đề Quảng Trị là nơi đào tạo tú tài, được nhiều học sinh của tỉnh lựa chọn trong hệ thống 4 trường Bồ Đề gồm: Đông Hà, Vĩnh Lại, Hải Lăng và Quảng Trị”, thầy Nhơn kể.
Người Quảng Trị thời đó còn ví von rằng, Bồ Đề là nơi của “đạo và đời”. Đạo ở tinh thần từ bi, khai trí của Phật giáo. Đời ở khát vọng học hành để thay đổi số phận. Từ Triệu Phong, Hải Lăng, Gio Linh, Cam Lộ và nhiều miền quê khác đã có hàng ngàn học sinh tìm về học, mang theo ước mơ tiếp tục con đường học vấn.
Mỗi buổi sớm mai, tiếng trống giòn giã thúc dục học sinh tới trường, rồi tiếng học bài vang vọng theo những hành lang, tiếng giảng bài trầm ấm của thầy cô hòa cùng sắc đỏ của những phượng vĩ đung đưa. Đó là một khoảng trời thanh bình của thầy trò Quảng Trị.
Không ai nghĩ rằng, khoảng trời thơ mộng đó sẽ khép lại. Một khúc quanh lịch sử hiện ra, khi chiến tranh áp sát thị xã Quảng Trị từng ngày.
Tiếng trống trường không bao giờ trở lại
Từ tháng 3 năm 1972, chiến sự lan nhanh. Bom đạn rền vang khắp các miền quê Quảng Trị.
Lứa học sinh năm đó có ông Hồ Ngọc Phụ (sinh năm 1954), năm đó đang là học sinh lớp đệ nhị niên khóa 1971 – 1972. Bây giờ mỗi lần nhắc lại chuyện xưa, giọng ông chùng xuống. Người học trò đệ nhị (lớp 11) năm nào nay tóc đã hoa râm, đôi mắt đầy nếp nhăn hằn lên dấu vết thời gian.
"Hôm đó là một buổi học như bao buổi học khác. Thầy giảng bài, học trò chăm chú nghe. Rồi tiếng pháo, tiếng bom mỗi lúc một gần. Không ai bảo ai, tất cả học sinh được cho về nhà ngay để chuẩn bị di tản", ông Phụ nói.
Và cũng không ai nghĩ rằng đó là lần cuối cùng họ bước ra khỏi cánh cổng quen thuộc, với tư cách một học sinh.
Còn thầy cô đều tin chiến sự rồi sẽ sớm kết thúc để việc dạy và học trở lại. Nhiều học sinh chỉ mang theo vài quyển sách, còn cặp, tập, đồ dùng học tập vẫn để lại lớp vì nghĩ chỉ ít hôm nữa sẽ quay lại.
Nhưng họ đã không bao giờ có cơ hội ấy.
Cũng là cựu học sinh, đối với ông Hoàng Đình Kiệt, ký ức về buổi học cuối cùng vẫn nguyên vẹn như mới hôm qua. Buổi chia tay bạn bè cùng trang lứa năm nào vẫn còn hằn in trong trí nhớ của ông.
Buổi học hôm đó không kết thúc bởi lễ bế giảng như thường lệ. Đó là buổi học bị cắt ngang bởi tiếng súng.
Trở thành chứng tích chiến tranh
Mùa hè đỏ lửa năm 1972 đã biến Thành cổ Quảng Trị thành một trong những chiến trường ác liệt nhất của cuộc chiến tranh. Bom đạn từ các lực lượng tham chiến cày nát thị xã, cuốn đi nhà cửa, trường học, bệnh viện và biết bao số phận con người.
Nơi tụ hội ấy của học trò cũng không nằm ngoài vòng xoáy nghiệt ngã ấy.
Những mảng tường in bóng học trò chi chít đạn bom. Những hành lang từng vang tiếng học bài, trở thành trận địa nơi bộ đội và lực lượng địa phương kiên cường bám trụ chiến đấu.
Nằm ở vị trí trọng yếu trên trục đường chính dẫn vào thị Quảng Trị, nên nơi này trở thành vị trí chiến lược trong cuộc phản kích và tái chiếm Thành cổ. Nó hứng chịu tổn thất nặng nề từ bom đạn của cả hai bên tham chiến.
Nhưng có một điều đặc biệt mà cho tới nay vẫn chưa ai có thể lý giải trọn vẹn. Sau mùa hè đỏ lửa năm ấy, cả thị xã Quảng Trị tan hoang dưới đống tro tàn gạch vụn, nhưng trường Bồ Đề vẫn trụ vững. Khi chiến sự qua đi, đây là công trình xây dựng duy nhất còn sót lại giữa một thị xã hoang tàn, đổ nát.
Nó đứng đó, với thương tích đầy mình. Những bức tường loang lổ đạn bom, những ô cửa sổ không còn vẹn nguyên. Những tấm bảng đen nghiêng ngả như chứng nhân cho sức tàn phá khủng khiếp của chiến tranh.
Sau ngày hòa bình lập lại, nó được giữ lại như một chứng tích chiến tranh, trở thành một phần của Di tích quốc gia đặc biệt Thành cổ Quảng Trị.
Sự tồn tại của trường Bồ Đề không chỉ nhắc nhớ về sự tàn bạo của chiến tranh, mà còn là một mảnh ghép khốc liệt trong bức tranh tổng thể cuộc chiến 81 ngày đêm bảo vệ Thành Cổ Quảng Trị.
Đứng trước chứng tích trường Bồ Đề, người ta có thể cảm nhận rằng, chiến tranh không chỉ diễn ra ở khu vực Thành Cổ. Nó còn hiện diện ở nhiều công trình, nhiều góc phố và nhiều thiết chế văn hóa giáo dục của đô thị thời chiến.
Ngày nay chứng tích trường Bồ Đề nằm trên con đường Trần Hưng Đạo rợp bóng mát thuộc phường Quảng Trị. Đây cũng là địa chỉ quen thuộc của bao thế hệ học sinh khắp nơi trong và ngoài nước tìm về.
Họ trở về, đứng trước ngôi trường để nhớ lại một thời hoa niên trong giai đoạn nhiều biến động của lịch sử dân tộc. Để được nhìn lại những bức tường cũ, những hành lang lớp học hay những hàng phượng vĩ trước sân trường mà bởi do chiến tranh, họ đã phải bỏ lỡ…
Nơi ấy, tiếng trống trường đã im lặng hơn nửa thế kỷ. Nhưng với trong ký ức của những người từng học dưới mái trường này, buổi học cuối cùng dường như vẫn chưa bao giờ kết thúc.
