Môi trường
El Niño với Việt Nam: Nguy cơ không còn là cảnh báo
Ngày 20/7, Bộ NN - MT đã gửi Thủ tướng Chính phủ và các cơ quan, tổ chức, các địa phương trên cả nước “Báo cáo dự báo El Niño 2026–2027, nhận định ban đầu về nguy cơ tác động và đề xuất khung kỹ thuật dự báo dựa trên tác động phục vụ quản trị rủi ro thiên tai”. Với báo cáo này, những vấn đề cần phải có lời giải ngay liên quan đến quản trị quốc gia, đã được đưa ra.
Khi thiên tai không còn đứng ngoài bài toán kinh tế vĩ mô
Có một thực tế đang dần định hình lại tư duy hoạch định chính sách của Việt Nam: dự báo thời tiết giờ đây không đơn thuần là những con số đo đạc nhiệt độ hay lượng mưa, mà đã trở thành công cụ bảo vệ trực tiếp các huyết mạch tăng trưởng kinh tế.
Khi các cơ quan khí tượng quốc tế lẫn trong nước đồng loạt phát đi tín hiệu với xác suất lên tới hơn 95%, cho thấy El Niño sẽ kéo dài xuyên suốt nửa cuối năm 2026 sang tận 2027, đã khiến hệ thống quản lý tập trung xem xét lại cách đối mặt nguy cơ này.
Thậm chí, viễn cảnh về một đợt siêu El Niño có nguy cơ gây sốc giá lương thực toàn cầu kéo dài đến năm 2028, không còn là lời cảnh báo viển vông trên sách vở.
El Niño - hai kịch bản cực đoan và những nghịch lý thị trường
Bước đi đáng chú ý đầu tiên của ngành khí tượng thủy văn trong đợt El Niño này, là việc dứt khoát gỡ bỏ định kiến lâu nay: không đánh đồng El Niño chỉ với khô hạn và nước mặn xâm thực.
Bằng việc xây dựng hai kịch bản "rủi ro cao" và "rủi ro rất cao", các nhà khoa học đã phác hoạ một bức tranh đa chiều, nơi sự thiếu hụt tổng lượng mưa chỉ là phần nổi của tảng băng chìm.
Ngay trong lòng El Niño, biến đổi khí hậu vẫn có thể châm ngòi cho những hình thái thời tiết quái dị: bão mạnh trái mùa, những cơn mưa cường suất cao đổ sập xuống gây lũ quét, sạt lở đất hay ngập úng đô thị cục bộ.
Đòn giáng mạnh nhất được nhắm thẳng vào các động lực cốt lõi của nền kinh tế. Đó là vựa lúa ĐBSCL với khoảng 350.000 ha lúa đông xuân, đang đối mặt với cơn khát nước ngọt.
Về an ninh năng lượng, khi các hồ chứa trên các hệ thống sông lớn, đặc biệt là thủy điện sông Đà, nếu trơ đáy, thì bài toán cân đối điện năng cho phát triển công nghiệp sẽ trở nên vô cùng căng thẳng.
Tuy nhiên, không phải là khó khăn tất cả. Khi El Niño bóp nghẹt sản lượng nông nghiệp tại nhiều vựa lúa lớn ở Đông Nam Á và thế giới, nguồn cung sụt giảm sẽ đẩy giá mặt hàng nông sản leo thang. Nếu Việt Nam giữ vững được hệ thống thủy lợi, bảo đảm an toàn nguồn nước và duy trì năng lực cung ứng, đây sẽ là khoảng trống chiến lược để gạo, cà phê, hồ tiêu và trái cây nhiệt đới nước nhà bứt phá mạnh mẽ về kim ngạch xuất khẩu.
Dữ liệu lên tiếng thay cho mệnh lệnh hành chính
Lấy kinh nghiệm từ các mô hình quản trị tiên tiến trên thế giới, Bộ NN-MT đã đề xuất một sự chuyển dịch tư duy: dịch chuyển từ việc thông báo hiện tượng nền ENSO sang cảnh báo tác động thực tiễn.
Điểm hay của khung kỹ thuật này nằm ở tính phân định rạch ròi. Cục Khí tượng Thủy văn đóng vai trò là "bộ não" cung cấp tín hiệu dự báo, hiểm họa và độ bất định. Trong khi phần việc nặng nhọc còn lại - từ xác định ngưỡng chịu đựng, trạng thái vận hành của công trình cho đến các quyết định hành động ứng phó - được trả lại đúng cho các bộ, ngành, địa phương theo thẩm quyền.
Tức là ở đây, không có một cỗ máy cồng kềnh hay một cơ quan siêu quyền lực nào đứng ra ôm đồm tất cả. Thay vào đó là sự cộng hưởng nhịp nhàng dựa trên đúng chức năng nhiệm vụ.
Bắt đầu từ thực tiễn cơ sở
Khoảng cách từ một bản báo cáo chiến lược trên bàn làm việc đến thực địa vùng sâu, vùng xa luôn là một bài toán khó.
Để khung cảnh báo tác động thực sự "sống" được trong đời sống kinh tế - xã hội, báo cáo đã vạch ra một lộ trình thực thi rất sát sườn, lấy cấp cơ sở làm thước đo trọng tâm.
Hệ thống chỉ có thể vận hành trơn tru khi dòng chảy dữ liệu được khơi thông hai chiều. Địa phương không thể chỉ ngồi chờ lệnh cấp trên mà phải chủ động cung cấp, kiểm chứng những con số sát sườn nhất. Đó là dung tích thực tế của từng hồ chứa, tọa độ chính xác của những vùng lúa sắp khát nước, bản đồ dân cư nằm trong vùng nguy cơ cao. Hoặc là những bài học kinh nghiệm từ các mùa hạn mặn trước đó.
Chính những phản hồi từ thực tế ấy sẽ giúp các nhà khoa học soi lại bản đồ nguy cơ, đặt ra ngưỡng cảnh báo sao cho khớp với thực địa Việt Nam nhất.
Cách làm không ôm đồm diện rộng, mà chọn ra một vài vùng trọng điểm, một vài lĩnh vực có sẵn nền tảng dữ liệu để làm mô hình thí điểm. Một khi cơ chế phối hợp đã chạy trơn tru ở quy mô nhỏ, việc nhân rộng ra toàn quốc sẽ chỉ là vấn đề thời gian.
El Niño 2026–2027 đang đến gần với sắc thái khốc liệt hơn bao giờ hết. Nhưng với một tư duy chủ động từ sớm, sự liên kết chặt chẽ giữa các ngành và một nền tảng dữ liệu được số hóa đến từng chân ruộng, Việt Nam đang đứng trước cơ hội biến một thách thức khí hậu thành bài học mẫu mực về năng lực quản trị rủi ro quốc gia.