Văn hóa
Lò nung 1.800 năm tuổi mở thêm cánh cửa vào lịch sử thành cổ Châu Sa
Từ một lần cuốc đất trồng cây của người dân, cuộc khai quật khẩn cấp tại thành cổ Châu Sa (Quảng Ngãi) đã phát lộ quần thể lò nung ngói cùng vệt than và dấu tích cư trú gần 1.800 năm tuổi. Phát hiện được đánh giá là dữ kiện quan trọng để tìm hiểu về cách sản xuất vật liệu xây dựng của cư dân Chăm cổ, cũng như các câu chuyện về giai đoạn chuyển tiếp từ hậu Sa Huỳnh sang tiền Champa.
Từ một nhát cuốc đất đến phát hiện khảo cổ 1.800 năm tuổi
Ngày 20/7/2026, Tiến sĩ Đoàn Ngọc Khôi - Phó Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi - chính thức công bố kết quả đợt khai quật khẩn cấp ở khu vực thành cổ Châu Sa.
Sự kiện lập tức thu hút sự chú ý của giới khoa học lẫn công chúng: đoàn khảo cổ đã làm phát lộ thêm 3 lò nung gốm, ngói cổ cùng tầng văn hóa chứa than đốt và dấu tích cư trú. Tính cả lò nung đầu tiên tìm thấy trước đó, tại đây đã hình thành một quần thể gồm 4 lò nung.
Các lò nung cổ được phát hiện trong tình trạng tương đối nguyên vẹn, có cấu trúc hình bầu dạng ống kéo dài khoảng 3,5m, rộng 1m. Cùng với vách lò kiên cố là nhiều mảnh ngói mạ, ngói âm dương, đồ gốm mịn và đặc biệt là những lớp tro than nhiên liệu nằm ngay trong lòng lò.
Niên đại của quần thể này được xác định vào khoảng thế kỷ II – III sau Công nguyên (gần 1.800 năm tuổi). Phát hiện này cho thấy Châu Sa không chỉ là nơi đóng quân hay trung tâm phòng thủ, mà từng tồn tại một công xưởng sản xuất vật liệu xây dựng quy mô lớn, tập trung và hoạt động liên tục của cư dân thời kỳ chuyển tiếp từ hậu Sa Huỳnh sang tiền Champa.
Trước tầm vóc của phát hiện mới, TS. Đoàn Ngọc Khôi đã đề xuất phương án không lấp lại các hố khai quật mà xây dựng mái che bảo vệ, tổ chức hành lang tham quan và phục dựng không gian sản xuất cổ, đồng thời xúc tiến lập hồ sơ đề nghị công nhận di tích Châu Sa là Di tích quốc gia đặc biệt.
Tòa thành đất kiên cố bên hạ lưu sông Trà
Để hiểu được tầm quan trọng của phát hiện 1.800 năm tuổi vừa qua, cần đặt quần thể lò nung ấy vào tổng thể không gian của Thành cổ Châu Sa – một trong những kiến trúc thành đắp đất quy mô và cổ xưa nhất còn hiện hữu tại dải đất Trung Bộ.
Nằm cách bờ biển Cửa Đại không xa, Châu Sa sở hữu một vị trí địa - kinh tế và quân sự đắc địa. Tòa thành được thiết kế với cấu trúc hai vòng khép kín.
Thành nội có hình chữ nhật (kích thước khoảng 580m x 560m), đắp hoàn toàn bằng đất, tường thành cao từ 4 đến 6m, chân thành rộng 20 - 25m. Bốn góc thành có 4 ụ đất cao đóng vai trò như các tháp canh.
Thành ngoại tận dụng địa hình tự nhiên của các nhánh sông Hàm Giang, sông Trà Khúc và hào nước nhân tạo bao bọc xung quanh, tạo nên lớp phòng thủ kiên cố hướng ra biển và kết nối nội địa.
Trong suốt chiều dài phát triển của vương quốc Champa cổ, Châu Sa (thuộc tiểu quốc Amaravati) đóng vai trò một cảng thị, một trung tâm hành chính - kinh tế sầm uất quản lý hạ lưu sông Trà Khúc.
Hành trình "đánh thức" di sản thành cổ Châu Sa
Những lớp đất của Châu Sa không hé lộ toàn bộ bí mật trong một ngày. Bức tranh lịch sử nơi đây được ghép lại qua hàng thập kỷ kiên trì của nhiều thế hệ nhà nghiên cứu.
- Khảo sát của nhà khảo cổ Pháp Henri Parmentier.
Nhà khảo cổ học người Pháp Henri Parmentier lần đầu tiên công bố kết quả khảo sát thành Châu Sa, ghi nhận cấu trúc thành nội đắp bằng đất cùng hệ thống bờ càng cua.
- Phát hiện hệ thống thành nội hoàn chỉnh
Viện Khảo cổ học tiến hành khảo sát tại thành Châu Sa và phát hiện thêm một cạnh càng cua nữa của thành nội, cho thấy cấu trúc thành nội hoàn chỉnh hơn những ghi nhận trước đó của Parmentier.
- Xác định toàn bộ hệ thống thành ngoại và Công nhận Di tích Quốc gia
Trong quá trình xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận di tích quốc gia, Tiến sĩ Đoàn Ngọc Khôi tiến hành khảo sát tổng thể và phát hiện thêm thành ngoại của thành Châu Sa.
Kết quả này xác định rằng thành Châu Sa có hai vòng thành: thành nội (vị trí trung tâm) và thành ngoại (vòng thành bao quanh bên ngoài để bảo vệ vòng thành trung tâm).
Thành Châu Sa được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia.
- Phát hiện lò nung cổ đầu tiên và gốm thương mại.
Các đợt thăm dò khảo cổ tìm thấy nhiều mảnh gốm Champa, gốm Tống - Nguyên (Trung Quốc) cùng chân bờ thành. Năm 2022, dấu tích lò nung ngói cổ đầu tiên được phát lộ tại nội thành.
- Phát lộ cụm 4 lò nung 1.800 tuổi cùng dấu tích cư trú.
Đợt khai quật khẩn cấp hoàn tất, công bố thêm 3 lò nung ngói cùng tầng văn hóa chứa than đốt và tàn tích sinh hoạt thế kỷ II - III sau Công nguyên, khẳng định sự tồn tại của một công xưởng sản xuất quy mô lớn.
Lửa cũ chưa tàn dưới lòng đất cổ
Việc tìm thấy cụm 4 lò nung cùng các vệt than đốt 1.800 năm tuổi tại Châu Sa vào giữa năm 2026 có thể định hình duy nghiên cứu về di sản này.
Trước đây, Châu Sa thường được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ một công trình quân sự phòng thủ. Nhưng sự xuất hiện của những lò nung kéo dài, những tầng than gỗ nguội lạnh và vô số mảnh ngói vỡ cho thấy nơi đây từng là một "nhà máy" sản xuất vật liệu kiến trúc quy mô lớn.
Cư dân bản địa cổ đại có thể đã biết lấy đất sét ven sông Trà Khúc, khai thác gỗ làm nhiên liệu và điều khiển ngọn lửa trong lòng đất để đúc nên những viên ngói, viên gạch cho các đền tháp và cung điện.
Sự hiện diện liền kề của các dấu vết cư trú chứng minh một cộng đồng thợ thủ công đã sinh sống, lao động và gắn bó lâu dài tại đây ngay từ đầu Công nguyên.
Thời gian có thể làm phẳng những bờ thành đất hay vùi lấp những mái tháp rêu phong. Nhưng những vệt than tàn vừa phát lộ dưới lòng đất Tịnh Khê như minh chứng cho những câu chuyện không thể vùi lấp.
Đó là bằng chứng về bàn tay lao động, về hơi ấm con người và kỹ thuật luyện kim - gốm của cư dân cổ đã từng thắp lửa bên dòng sông Trà từ gần hai thiên kỷ trước. Về giá trị vô giá của di sản Châu Sa trong lòng đất Việt.
