Người ta làm nông
Những người làm sống lại sen Huế
Trong những ngày giữa hạ này, mặt hồ Tịnh Tâm như bừng sáng bởi sắc trắng hoa sen. Huế bắt đầu bước vào mùa hoa đẹp nhất nhưng cũng đỏng đảnh nhất. Ngắm nhìn sắc trắng ngần của những đóa sen khẽ đung đưa trong gió, ít ai biết về hành trình hồi sinh một loài loa vương giả, tưởng chỉ còn trong ký ức.
Đánh thức sen trắng Tịnh Tâm
Con tàu di sản chầm chậm rời ga Đà Nẵng, men theo những cung đường ven biển để trở về Huế. Ngoài khung cửa kính, mây trắng bồng bềnh trôi trên đỉnh Hải Vân, biển xanh trải dài dưới chân núi.
Trong khoang tàu, hương trà sen thoảng nhẹ. Bên chén trà nóng, Phương Trang - một người bạn làm trong ngành lữ hành, say sưa kể về sen Huế. Bạn nói, mà như đang thuyết minh cho những vị khách phương xa trên chuyến tàu đặc biệt ấy.
Câu chuyện đưa tôi trở về một trong 20 thắng cảnh đẹp nhất của Kinh thành Huế xưa, nơi những cánh sen trắng vương giả từng một thời chìm nổi theo những thăng trầm lịch sử.
Ai tới Huế vào những ngày đầu hạ đều dễ dàng nhận ra, khắp các hồ trong Kinh thành, hoa sen đang độ nở rộ. Nhưng hỏi sen nơi nào đẹp nhất, có lẽ đẹp phải kể đến những hồ sen trắng ở Tịnh Tâm. Còn nữa, khu vực hồ Học Hải. Đó là nơi từng gắn liền với ký ức vàng son một thuở.
Từ tờ mờ sáng, chị Nguyễn Thị Huệ (sinh năm 1980) đã có mặt bên hồ Tịnh Tâm. Hành trình một ngày mới của chị được bắt đầu bằng những công việc quen thuộc. Hái sen, ủ trà, chèo thuyền giữa hồ. Xong, chị đón những vị khách muốn trải nghiệm hương vị sen Huế, trà sen ngay tại nơi loài hoa này sinh trưởng.
Ít ai biết rằng người phụ nữ ấy đã dành hơn hai thập niên để theo đuổi hành trình khôi phục giống sen trắng. Nó còn gọi là sen Ngự, vốn từng nổi tiếng ở hồ Tịnh Tâm, nhưng đã có thời gian dài gần như biến mất.
Yêu sen là yêu Huế
Giữa mặt hồ tràn ngập hương sen, tôi hỏi điều gì đã thôi thúc chị bắt đầu công việc nhiều gian nan ấy?
Vừa khéo léo đặt những dúm trà vào búp sen để ủ, chị chậm rãi kể:
“Tịnh Tâm là một trong những thắng cảnh nổi tiếng được vua Thiệu Trị xếp vào ‘Thần kinh nhị thập cảnh’. Thế nhưng đã có một thời gian rất dài nơi này bị bỏ hoang. Rồi gần như biến mất khỏi bản đồ du lịch Huế.
Hơn hai mươi năm trước, khi tôi đến đây, hồ chỉ còn lác đác vài khóm sen hồng cao sản do người dân trồng tự phát. Điều đó khiến tôi luôn day dứt nghĩ rằng, phải làm điều gì đó để đưa sen trắng trở lại”.
Tình yêu với Huế, với nông nghiệp hữu cơ và cây sen đã khiến chị kiên trì theo đuổi việc này. Một công việc mà nhiều người cho rằng quá khó. Thực tế, việc phục hồi sen trắng ở Tịnh Tâm chưa bao giờ là hành trình bằng phẳng.
“Tầng đáy hồ Tịnh Tâm rất đặc biệt”, chị giải thích, như một nhà khoa học thực thụ. “Dưới cùng là lớp cát, tiếp đến là bùn đặc, bùn loãng, rồi lớp phù du và xác thực vật phân hủy tích tụ qua nhiều năm. Cấu trúc ấy khiến cây sen dễ mất sức và chết trước khi kịp tái sinh như ở nhiều hồ sen khác”.
Có những mùa vụ phải trồng lại đến ba, bốn lần. Mưa lớn kéo dài làm sen chết hàng loạt. Dịch bệnh xuất hiện khiến những đầm sen vừa bén rễ đã héo úa. Không ít lần thất bại tưởng như khiến mọi nỗ lực đổ xuống mặt hồ.
“Chúng tôi vừa muốn chinh phục cái khó, vừa mong phục hồi lại một thắng cảnh đẹp mà người xưa để lại,” chị nói.
Khi sen Ngự trở lại
Theo kinh nghiệm của những người trồng sen, đây là loài cây “dễ mà khó” trồng. Nó chịu nắng, chịu gió khá tốt nhưng lại phụ thuộc rất lớn vào chất lượng nguồn nước và lớp bùn đáy. Người trồng sen thường nói: “Nước trong, rong tốt”. Đó chính là dấu hiệu của một hệ sinh thái phù hợp cho sen phát triển.
Suốt sáu vụ sen trắng đã qua, chỉ có ba vụ thực sự thành công. Ba vụ còn lại thất bại bởi thời tiết cực đoan và dịch bệnh. Thế nhưng vì yêu sen, chị Huệ vẫn tiếp tục gieo trồng.
Bởi đằng sau mỗi mùa sen nở rộ không chỉ là câu chuyện kinh tế, mà còn là khát vọng hồi sinh một phần ký ức văn hóa của Huế.
Từ những đầm sen trắng thanh khiết, chị Huệ đã kiên trì khai thác toàn diện giá trị của cây sen. Dưới bàn tay cần mẫn và tư duy sáng tạo của người phụ nữ có niềm đam mê mãnh liệt với sen Huế ấy, không một phần nào của cây sen bị bỏ quên. Từ hoa, lá, thân, tim sen đến củ sen, đều mang một diện mạo khác. Đó là những sản phẩm được chế biến, mang đậm dấu ấn bản địa và giá trị hữu cơ.
Nổi bật là trà sen Tịnh Tâm, sản phẩm kết tinh giữa sự tinh tế của nghệ thuật thưởng trà sen truyền thống Huế.
Khác với cách ướp trà thường thấy, chị Huệ chọn phương pháp tự nhiên nhất. Chị đưa trà vào những bông sen còn tươi trên đầm, nhẹ nhàng buộc kín để cánh sen ôm lấy trà, ủ hương suốt một đêm dưới trời đất.
Để có được "quả ngọt" như hôm nay, đối với chị Huệ là những nhọc nhằn không tả xiết.
Chị Huệ vẫn nhớ như tin, đó là vào năm 2018, những giống sen trắng cuối cùng của Huế còn lưu giữ tại Văn Thánh, được đưa về nhân giống ở vùng làng cổ Phước Tích trên diện tích khoảng hai héc-ta. Sau nhiều vụ chăm sóc và tuyển chọn, nguồn giống mới đủ để đưa trở lại hồ Tịnh Tâm.
Đến năm 2020, được sự đồng ý của cơ quan quản lý di tích, chị Huệ đã liên kết với các hộ dân quanh khu vực hồ tiến hành cuộc tái sinh. Đủ thứ công đoạn. Thu gom bèo, xử lý rác thải và cải tạo vi sinh, môi trường nước ổn định trước khi trồng sen.
"Đó là những người nông dân có nhiều kinh nghiệm, yêu sen và ý thức sâu sắc về trách nhiệm gìn giữ di sản". Đây là lời khen của nhiều người, dành cho những người nông dân như chị Huệ.
Chính sự giao hòa giữa trà, hương sen và hơi thở của thiên nhiên ấy đã tạo nên một dòng trà sen Huế mang bản sắc riêng biệt. Hương thơm thanh khiết, dịu dàng, không nồng đậm mà phảng phất; sắc nước vàng xanh trong trẻo, đem lại cảm giác an nhiên, thư thái cho người thưởng trà.
Chị Nguyễn Thị Huệ
Hồn Huế trong sen
Lần giở những trang sử triều Nguyễn, hồ Tịnh Tâm xưa vốn là một đoạn của sông Kim Long. Thuở ban đầu, nơi đây mang tên ao Ký Tế. Năm Minh Mạng thứ ba (1822), triều Nguyễn đã huy động khoảng tám nghìn binh lính, cải tạo khu vực này thành một vườn ngự uyển ngoài Đại Nội. Từ đây, chốn thắng cảnh nổi tiếng bậc nhất đất thần kinh ra đời
Và nơi ấy, có một loài cây làm nên vẻ đẹp "không nơi nào có được": sen trắng. Loài cây biểu tượng cho quyền quý, vương giả đã xa của hoàng gia triều Nguyễn.
Lạc vào đây, trên những chiếc cầu nhỏ quanh hồ, du khách dừng chân ngắm hoa, chụp ảnh. Dưới mặt nước, những chiếc thuyền chở trà sen lặng lẽ trôi giữa hương thơm dịu dàng.
Mùa sen năm nay như mang theo tín hiệu hồi sinh sau nhiều năm thất bát. Thuyền chúng tôi lướt nhẹ giữa mặt hồ Tịnh Tâm, nghe tiếng mái chèo khua nhẹ mặt nước, chợt hiểu rằng điều đẹp nhất của mùa sen không chỉ nằm ở những đóa hoa đang nở.
Đó còn là câu chuyện về lòng kiên trì của những con người âm thầm gìn giữ di sản. Là hành trình đi qua bao mùa mưa nắng để đánh thức một phần ký ức của đất Cố đô.
Từ góc nhìn văn hóa - sinh thái, Tiến sĩ Nguyễn Đính cho rằng hồ Tịnh Tâm cùng nhiều hồ, ao trong Kinh thành Huế không đơn thuần là những cảnh quan mang tính biểu tượng. Mà đây lưu giữ ký ức và hồn cốt của đô thị Huế. Sự trở lại của những đóa sen trắng đã mang đến cho người dân và du khách một cảm nhận trực quan, sinh động về quá trình hồi sinh của hệ sinh thái mặt nước giữa lòng di sản.
Cây sen Huế vẫn còn nhiều dư địa để phát huy giá trị. Dù từ lâu đã trở thành hình ảnh quen thuộc nhưng giá trị kinh tế mà sen mang lại vẫn chưa tương xứng với tiềm năng vốn có.
Tiến sĩ Nguyễn Đính
Cũng theo tiến sĩ Nguyễn Đính, sen hồ Tịnh Tâm chưa phát huy hết tiềm năng của nó. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ hạn chế trong khâu chế biến, bảo quản. Cùng đó, là sự đơn điệu của mẫu mã sản phẩm, khả năng đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường du lịch. Khi những nút thắt ấy được tháo gỡ, sen không chỉ là biểu tượng văn hóa mà còn có thể trở thành nguồn lực kinh tế bền vững. Và nó sẽ góp phần làm giàu thêm bản sắc và sinh kế cho Huế.
Để hương sen xứ Huế bay xa
Và để những mùa sen Huế không chỉ nở trên đất Cố đô, có những người âm thầm làm công việc của riêng mình, mà nếu không nhắc có ít người biết tới.
Tôi hẹn gặp ông Trương Duy Hòa (sinh năm 1964) vào một ngày hạ. Ông Hòa là người đã một đời gắn bó với cây sen, với ước muốn đưa thương hiệu sen Huế vươn xa đến nhiều vùng quê trên cả nước.
Với ông Hòa, mỗi hồ sen không chỉ là nguồn sinh kế mà còn là một công trình được chăm chút bằng cả tâm huyết. Thành quả ấy được tạo nên từ nhiều năm tích lũy kinh nghiệm, không ngừng nghiên cứu và hoàn thiện kỹ thuật canh tác.
Không dừng lại ở việc sản xuất, ông Hòa còn được xem là một trong những người tiên phong nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao kỹ thuật trồng sen trên vùng đất ruộng trũng của Huế.
Qua nhiều năm tìm tòi, học hỏi và thực nghiệm, ông đã xây dựng được quy trình canh tác phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng địa phương, giúp cây sen phát triển ổn định và cho năng suất cao.
Đặc biệt, trong quá trình sản xuất, ông đã nghiên cứu thành công giải pháp xử lý bệnh nấm thối thân, thối nhũ trên cây sen. Đây là loại bệnh từng khiến nhiều hộ trồng sen lao đao vì thất thu. Giải pháp này không chỉ được bảo vệ được cây sen, mà còn mở ra hướng phát triển bền vững hơn cho nghề trồng sen truyền thống.
Danh tiếng của ông Hòa ngày càng lan tỏa rộng rãi. Người dân các tỉnh phía Bắc bắt đầu quen dần với hình ảnh một người đàn ông xứ Huế không quản ngại dặm đường xa ngái, sẵn sàng giúp người trồng sen khi gặp khó khăn.
Tại nhiều vùng trồng sen ở đồng bằng các tỉnh thành khu vực phía Bắc, người dân xem ông như một “cứu tinh” của cây sen khi ông sẵn sàng vượt xa hàng trăm cây số để chia sẻ kiến thức, hỗ trợ kỹ thuật.
Chị Nguyễn Thị Thu, một trong những chủ vựa sen xứ Thanh chia sẻ.
Ông Hòa vẫn nhớ như in về những chuyến đi xuyên đêm hàng trăm cây số để kịp có mặt vào sáng sớm hôm sau, hướng dẫn bà con xuống giống gần một nghìn mặt sen Huế tại xã Nam Trực, tỉnh Ninh Bình. Đó không đơn thuần là những chuyến đi chuyển giao kỹ thuật, mà còn là hành trình mang theo niềm hy vọng và sự lan tỏa về thương hiệu sen Huế ở những vùng đất xa xôi.
Chính những đóng góp bền bỉ mà thầm lặng ấy đã được ghi nhận bằng danh hiệu “Nhà khoa học của nhà nông” do Trung ương Hội Nông dân Việt Nam trao tặng năm 2022. Đây không chỉ là sự tôn vinh dành cho cá nhân ông Trương Duy Hòa, mà còn là sự ghi nhận đối với những người nông dân tiêu biểu luôn miệt mài sáng tạo, đưa tri thức vào sản xuất để làm giàu cho quê hương.
Ai đó đã từng nói rằng, giữ được sen chính là giữ được một phần hồn cốt của Huế. Từ sen ngự trong cung đình xưa đến trà sen, ẩm thực và các sản phẩm dược liệu hôm nay, sen đã trở thành biểu tượng văn hóa gắn bó mật thiết với đời sống người dân địa phương.
Trên hành trình ấy, những người như chị Nguyễn Thị Huệ, lão nông Trương Duy Hòa chính là những "đại sứ" thầm lặng của sen Huế.
.jpg)