Góc nhìn
Sao nỡ biến bản thành thôn?
Một địa danh sinh ra không chỉ để quản lý. Đằng sau đó là lớp ký ức cộng đồng, là bản sắc văn hóa của một vùng đất. Khi bản bị đồng nhất với thôn, thứ mất đi không chỉ cái tên.
Pháp lý không buộc bản thành thôn
Có những câu hỏi tưởng như rất nhỏ nhưng lại chạm đến cách chúng ta nhìn nhận về bản sắc văn hóa: một cộng đồng người Bru - Vân Kiều hàng ngàn năm sinh sống trong một bản, tại sao khi đưa vào hồ sơ hành chính lại trở thành một thôn? Một bon của người M'Nông, một buôn của người Ê Đê, một phum, sóc của người Khmer... vì sao lại được gọi chung bằng một cái tên duy nhất?
Nhiều người cho rằng đó chỉ là cách gọi, không đáng bận tâm. Nhưng địa danh chưa bao giờ chỉ là một cái tên.
Đằng sau mỗi bản, bon, buôn, làng, phum, sóc là lịch sử hình thành cộng đồng, là ký ức tập thể, là phong tục, tập quán và cả một không gian văn hóa. Đó là những lớp trầm tích được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Khi tất cả được gọi là thôn, rồi tiếp tục được đặt tên bằng những con số như Thôn 1, Thôn 2, Thôn 3..., điều mất đi không chỉ là một địa danh, mà còn là một phần bản sắc.
Đứa em làm báo ở Tây Nguyên nhắn rằng: “trong này họ đặt tên cho các vùng đồng bảo thiểu số nghe rất hay. Người ta rất ít dùng những số để chỉ địa danh ở nông thôn”.
Những lời nhắn đó như chạm vào đáy lòng, nên ngay tôi lập tức truy tìm các quy định pháp luật liên quan. Và thực tế, pháp luật hiện nay không hề bắt buộc phải như vậy. Không phải mọi không gian cư trú ở vùng nông thôn đều bắt buộc phải gọi là Thôn.
Tại Khoản 4 Điều 2 Nghị định 185/2026/NĐ-CP quy định, căn cứ vào đặc điểm lịch sử, văn hóa, dân tộc, phong tục, tập quán hoặc yêu cầu quản lý thực tế, nêu rõ: "HĐND cấp xã được quyết định sử dụng các tên gọi thôn, xóm, làng, ấp, bản, buôn, bon, phum, sóc, tổ dân phố, khu phố, khối phố, khóm, tiểu khu hoặc tên gọi cộng đồng dân cư khác phù hợp với thực tiễn địa phương".
Điều này có nghĩa là Chính phủ đã trao cho địa phương quyền lựa chọn. Hành lang pháp lý đã có. Không ai bắt buộc phải biến mọi bản thành thôn, mọi bon thành thôn, mọi buôn thành thôn, mọi phum, sóc, ấp thành thôn.
Và những suy ngẫm từ con số cán bộ cơ sở
Thế nhưng, trên thực tế, không ít nơi người ta vẫn chọn giải pháp dễ nhất: gọi tất cả là thôn, rồi đánh số thứ tự. Có thể kể ra đây như thôn Ka Tăng ở xã Lao Bảo, thôn 5 ở xã Khe Sanh, thôn Ta Xí ở xã Tân Lập (tỉnh Quảng Trị) hay thôn A Bả, thôn Nhâm ở xã A Lưới 2 (thành phố Huế),...
Nhưng không phải tất cả đều rập khuôn một cách máy móc như các xã vừa kể.
Tại xã Quỳ Châu, Nghệ An, người ta không chỉ chọn bản để chỉ không gian cư trú của đồng bào thiểu số, mà cũng không vô tâm đánh số thứ tự lên những địa danh.
Những tên bản (Kẻ Mọi, Kẻ Bính…) chỉ không gian cư trú của đồng bào thiểu số song hành cùng những tên thôn (Tân Lạc) nơi cư ngụ của người Kinh. Một bức tranh văn hoá đa sắc được thể hiện qua tên đất giàu truyền thống.
Tại Hội nghị toàn quốc sơ kết một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 3 cấp được tổ chức sáng 1/7 vừa qua, có một con số làm chúng ta giật mình: Chỉ 53% cán bộ cấp tỉnh và 30% cán bộ cấp xã đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ. Có nghĩa là vẫn còn tới 47% cán bộ cấp tỉnh và 70% cán bộ cấp xã chưa đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong bối cảnh mới.
Đây là con số đáng suy ngẫm về chất lượng cán bộ cơ sở hiện nay.
Không nên vội quy mọi hạn chế về một nguyên nhân. Nhưng cũng phải thừa nhận rằng, khi pháp luật đã mở đường cho việc bảo tồn các tên gọi truyền thống mà nhiều địa phương vẫn không vận dụng, điều đó đặt ra câu hỏi về năng lực nghiên cứu, tiếp thu và triển khai chính sách ở cơ sở.
Bảo tồn bản sắc văn hóa không chỉ là việc giữ lại một cái tên. Điều đó đúng. Nó cần rất nhiều yếu tố khác. Giữ lại một chữ "bản", "bon", "buôn" hay "làng" cũng không ngay lập tức làm đời sống vật chất của người dân nâng lên.
Nhưng đó là cách Nhà nước thể hiện sự tôn trọng đối với ký ức cộng đồng, với những giá trị đã hình thành từ rất lâu, trước khi các đơn vị hành chính hiện đại xuất hiện mà tinh thần Nghị định 185/2026/NĐ-CP hướng tới.
Vấn đề còn lại là ở cơ sở, cụ thể ở đây là cấp xã người ta có muốn và sẵn sàng làm hay không. Điều đó không chỉ thể hiện qua tâm thế, bản lĩnh mà còn ở năng lực thực thi công vụ của đội ngũ cán bộ bên dưới.
