Câu chuyện nông nghiệp hôm nay
Sàn giao dịch carbon: Cuộc chơi không dễ ‘lấn sân’ của chủ nhà
Ngày 29/6/2026, Việt Nam chính thức bước vào kỷ nguyên kinh tế mới khi tiếng chuông khai trương Sàn giao dịch carbon trong nước vang lên.
Đây không chỉ là sự kiện ra mắt một hạ tầng tài chính, mà là dấu chấm hết cho thời kỳ "xả thải không mất phí". Từ đây, khí thải biến thành loại tài sản tài chính có giá trị thương mại, mở ra cơ hội đưa sản phẩm Việt vươn tầm thế giới với vị thế của một nền kinh tế xanh tự chủ.
Thị trường "không khói" và sức ép từ cuộc chơi toàn cầu
Việc vận hành sàn giao dịch carbon với hệ thống kết nối liên thông giữa Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX), Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán (VSDC) và BIDV đã định hình nên một sân chơi minh bạch, công khai.
Tại đây, các doanh nghiệp phát thải lớn từ nhiệt điện, thép đến xi măng không còn được phát thải miễn phí. Doanh nghiệp buộc phải dốc hầu bao đầu tư vào công nghệ xanh để cắt giảm khí nhà kính, hoặc phải bước ra sàn để mua hạn ngạch từ những đối thủ đã thực hiện tốt hơn mình.
Đây là động lực sống còn, thúc đẩy nền kinh tế nội địa phải thay da đổi thịt để bám sát xu thế phát triển bền vững. Không chỉ dừng lại ở các cam kết nội bộ, việc có một sàn giao dịch trong nước giúp doanh nghiệp Việt dần làm quen với ngôn ngữ carbon quốc tế. Từ đó gia tăng sức cạnh tranh trước những hàng rào kỹ thuật khắt khe như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU, hay Quy định chống mất rừng (EUDR).
Khi xuất khẩu vào các thị trường khó tính, một doanh nghiệp sở hữu "hồ sơ carbon sạch" không chỉ tránh được các loại thuế biên giới đắt đỏ, mà còn nâng tầm được uy tín so với các đối thủ chậm chân.
Tín chỉ carbon từ những cánh đồng lúa phát thải thấp
Trong bức tranh kinh tế xanh, nông nghiệp là lĩnh vực tạo ra dòng tiền thường xuyên và năng động nhất. Đề án "1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp" tại ĐBSCL đang là điểm tựa chiến lược.
Với hơn 354.800 ha đã đi vào vận hành và áp dụng công nghệ tưới ngập - khô xen kẽ (giảm đáng kể lượng phát thải khí Metan - CH4), Việt Nam đang nắm giữ một nguồn cung tín chỉ carbon dồi dào.
Tuy nhiên, con đường đưa lúa lên sàn đầy rẫy những nút thắt về kỹ thuật lẫn tổ chức. "Tử huyệt" nằm ở quy trình đo đạc - báo cáo - thẩm định.
Khác với rừng có thể tính toán sinh khối qua vệ tinh, tín chỉ lúa gạo đòi hỏi các trạm quan trắc hiện trường, quy trình lấy mẫu đất và nước vô cùng phức tạp, tốn kém. Nếu chi phí cho một chứng chỉ MRV cao hơn giá trị tín chỉ thu được, thị trường sẽ tê liệt.
Giải pháp nằm ở việc số hóa toàn bộ chuỗi cung ứng: ứng dụng công nghệ chuỗi khối để tạo ra "hộ chiếu carbon" cho từng bao gạo, giúp truy xuất nguồn gốc minh bạch và giảm chi phí thẩm định.
Để hiện thực hóa điều này, mô hình "gom nhóm" qua các Hợp tác xã (HTX) kiểu mới là yếu tố quyết định. Thay vì làm việc với hàng triệu nông dân riêng lẻ, các HTX đóng vai trò là đầu tàu pháp lý, đứng tên trên tài khoản giao dịch, giám sát quy trình và đảm bảo tính kỷ luật trong canh tác.
Đây là lúc sự liên kết "4 nhà" (Nhà nước tạo khung pháp lý; Nhà khoa học cung cấp giống và giải pháp tưới tiêu; Doanh nghiệp bao tiêu; HTX đảm bảo quy trình) phải thực sự đi vào thực chất.
Khi tín chỉ được chuẩn hóa, mỗi bao gạo không chỉ bán giá trị nông sản, mà còn bán cả giá trị của sự tử tế với môi trường, biến những cánh đồng nhỏ lẻ thành nguồn hàng hóa chuẩn hóa có sức nặng thương mại lớn.
Và nhà nước phải xem lại vấn đề lớn nhất lâu nay chưa gỡ được, là chi phí đầu tư cho ruộng phát thải thấp. Nông dân không có vốn, trong khi phí này không nhỏ.
Vì thế không phải ai cũng mặn mà, trong khi đầu ra chưa ổn định. Gỡ được chuyện này, là bước đầu tiên để hiện thực hóa ruộng phát thải thấp không riêng gì ở ĐBSCL, mà còn lan ra cả nước. Và quan trọng hơn, đó là câu chuyện thực chất, “gọi mặt, chỉ tên” rõ ràng, cụ thể và hiệu quả, chứ không phải là chỉ có trên giấy tờ.
Bài toán 3 triệu ha rừng "vô chủ"
Cùng với lúa gạo, rừng là tài sản cố định với sức hấp thụ carbon khổng lồ. Thế nhưng, con số 3,07 triệu ha rừng và đất lâm nghiệp do UBND cấp xã quản lý đang đặt ra một nghịch lý lớn.
Đây là quỹ đất chiếm hơn 20% diện tích rừng quốc gia,nhưng lại đang "vô chủ" về mặt kinh tế do thiếu địa vị pháp lý rõ ràng và nguồn lực quản trị.
Nhiều nơi, hồ sơ hành chính khác xa thực trạng vệ tinh, dẫn đến những khoảng trống trong việc xác lập quyền sở hữu carbon.
Để giải quyết, cần một cuộc cải cách triệt để về địa chính lâm nghiệp: đẩy nhanh giao đất, giao rừng cho các chủ thể có năng lực thực sự (hộ gia đình, cộng đồng, doanh nghiệp) kèm theo các hợp đồng kinh tế rõ ràng.
Mỗi hecta rừng cần được gắn "căn cước số" thông qua hệ thống bản đồ số và viễn thám. Khi người dân được giao quyền sở hữu rừng gắn với quyền hưởng lợi từ tín chỉ carbon, họ sẽ trở thành lực lượng bảo vệ rừng bền vững nhất.
Sự minh bạch hóa nguồn gốc của diện tích 3 triệu ha này chính là "bảo chứng vàng" để tín chỉ carbon Việt Nam lấy được lòng tin của các nhà đầu tư quốc tế.
Để vận hành hiệu quả một thị trường phức tạp, Việt Nam không thể thiếu những đòn bẩy tài chính. Các quỹ tín dụng xanh cần được khơi thông để hỗ trợ nông dân, doanh nghiệp đầu tư công nghệ ngay từ giai đoạn đầu, thay vì đợi đến khi bán được tín chỉ mới có vốn.
Đồng thời, cần sớm xây dựng bộ tiêu chuẩn carbon riêng biệt cho lúa gạo và lâm nghiệp, để không phải phụ thuộc vào các đơn vị thẩm định quốc tế đắt đỏ, qua đó giữ lại giá trị gia tăng lớn nhất cho người sản xuất trong nước.
Sự kiện khai trương sàn giao dịch carbon hôm nay không đơn thuần là một cột mốc chính sách, mà là hành trình khẳng định vị thế quốc gia trong kỷ nguyên xanh. Khi hạt gạo có "hộ chiếu carbon", cánh rừng có "căn cước số" và doanh nghiệp coi phát thải là chi phí đầu vào cần quản trị, Việt Nam đang tự tay viết nên câu chuyện của chính mình.
Đó là biến lợi thế tự nhiên thành động lực phát triển thịnh vượng. Đây không chỉ là câu chuyện bán tín chỉ, mà là quá trình tái cấu trúc nền kinh tế, đưa Việt Nam bắt nhịp với xu hướng phát triển bền vững của thế giới. Và nếu không làm tốt, thì chủ nhà có thể thất thủ ngay trên sân nhà.
