Môi trường

Trước các hình thái thời tiết dị thường, Việt Nam cần một bước chuyển dịch sống còn. Đó là đi từ tư duy "phát tin" thuần túy sang "truyền thông tác động", để bảo vệ tính mạng và tài sản của nhân dân.

Bản tin chính xác nhưng dân không hiểu

Tại Hội nghị Dự báo, cảnh báo sớm tình hình khí tượng thủy văn năm 2026 vừa được tổ chức tại Hà Nội, ông Luc Corbeil (Bộ Môi trường và Biến đổi khí hậu Canada) đã mổ xẻ một nghịch lý ngay tại quốc gia này.

Mỗi năm, Canada phát đi hơn 17.000 cảnh báo thời tiết chất lượng cao, nhưng khảo sát cho thấy phần lớn người dân... không hiểu gì. Nguyên nhân là do bản tin quá nặng tính chuyên ngành, chỉ tập trung vào các thông số kỹ thuật mà chưa giúp người dân hình dung nổi rủi ro thực tế ngoài đời thực.

Để sửa sai, Canada đã chuyển dịch mạnh mẽ từ "cảnh báo dựa trên ngưỡng khí tượng" sang "cảnh báo dựa trên tác động thực tế". Hệ thống mới này chấm điểm rủi ro bằng cách tổng hợp: mức độ nghiêm trọng, tác động dự kiến và độ tin cậy của dự báo. Các bản tin được tinh giản, chỉ tập trung gọt giũa vào thiệt hại ra sao, thời gian, phạm vi vùng nào bị ảnh hưởng, và đưa ra khuyến nghị cụ thể cho người dân. Việc ứng dụng hệ thống màu sắc trực quan để phân cấp nguy hiểm cũng giúp nâng cao đáng kể năng lực tiếp nhận của cộng đồng.

Ông Benjamin Larroquette, Cố vấn chính về Thông tin khí hậu của UNDP, nhấn mạnh xu hướng toàn cầu hiện nay là dịch chuyển sang nguyên tắc ba xác nhận. Một hệ thống cảnh báo trọn vẹn phải bảo đảm được ba mắt xích cốt lõi: Cảnh báo đã được nhận - Đã được hiểu - Và đã có hành động thực tế dựa trên cảnh báo.

Từ kinh nghiệm đầu tư hàng trăm triệu đô la cho các chương trình thông tin khí hậu, đại diện UNDP khẳng định không có một công thức chung cho mọi quốc gia. Bài học lớn nhất chính là sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan khí tượng, các bộ ngành, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng. Đầu tư vào cảnh báo sớm chính là khoản đầu tư hiệu quả nhất trong thích ứng biến đổi khí hậu, nhờ giảm thiểu tối đa thiệt hại về người và kinh tế.

Việt Nam: Công nghệ đi trước, "chặng cuối" theo sau

Đối chiếu với quốc tế, hệ thống dự báo của Việt Nam đang lộ rõ cả điểm sáng lẫn những khoảng trống cốt tử.

Về công nghệ (giai đoạn phát tin), chúng ta đã có những bước dịch chuyển mạnh mẽ khi vận hành siêu máy tính, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, trạm đo mưa tự động và radar hiện đại. Thời hạn dự báo bão được nâng lên. Bản đồ rủi ro lũ quét, sạt lở đất liên tục được cập nhật. Các đô thị lớn thậm chí đã hiển thị bản đồ ngập lụt theo thời gian thực.

Tuy nhiên, ở giai đoạn tiếp nhận (hiểu và hành động), chúng ta lại gặp một nút thắt rất lớn. Bản tin thiên tai hiện tại mang đậm ngôn ngữ chuyên môn. Người dân khó quy đổi thông số lượng mưa hay sức gió thành mức độ tàn phá thực tế đối với nhà cửa, hoa màu.

Bên cạnh đó, luồng thông tin chỉ đạo truyền thống đi tuần tự qua quá nhiều cấp hành chính. Trong những tình huống khẩn cấp giữa đêm tối, quy trình phê duyệt văn bản qua nhiều tầng nấc vô tình tạo ra độ trễ nguy hiểm, làm giảm đi giá trị cốt lõi của thông tin.

5 khoảng trống cần bù đắp

Hiện nay ngân sách các xã vùng sâu, vùng xa rất eo hẹp. Không đủ tiền để loa thông minh đến tận từng xóm nhỏ. Cac buổi diễn tập thì thưa thớt dần. Lối ra duy nhất là phải xã hội hóa nguồn lực cho "chặng cuối". Đó là lồng ghép phòng chống thiên tai vào bảo hiểm rủi ro khí hậu hoặc trích một phần ngân sách chuyên biệt để nuôi sống bộ máy này.

Một thách thức khác, là khi một trận siêu bão quét qua gây mất điện diện rộng, đánh sập các trạm viễn thông, mọi tin nhắn số hay loa điện lưới đều trở nên vô dụng. Để không bị mất liên lạc, chúng ta phải đa dạng hóa hạ tầng. Trang bị hệ thống vô tuyến sóng ngắn, Internet vệ tinh cho các vùng dễ cô lập. Chuyển dần sang dùng còi, loa chạy bằng năng lượng mặt trời hoặc nguồn pin dự phòng độc lập.

Tuy nhiên, mọi hạ tầng sẽ đổ bể nếu không xóa bỏ được tư duy "kinh nghiệm lịch sử" của người dân. Biến đổi khí hậu đang tạo ra những hình thái thời tiết dị thường, vượt xa quy luật cũ. Nếu người dân cứ chủ quan, dựa vào kinh nghiệm sống lâu năm của bản thân, họ sẽ phải đối mặt với nguy cơ rất lớn. Công tác giáo dục cộng đồng cần chuyển hẳn sang việc phổ biến bản đồ hiểm họa trực quan. Đồng thời huấn luyện người dân phản xạ theo kịch bản cực đoan nhất.

Để "cảnh báo sớm cho tất cả" không chỉ là khẩu hiệu

Sáng kiến "Cảnh báo sớm cho tất cả" của Liên hợp quốc đặt mục tiêu bảo vệ mọi người dân.

Tại Việt Nam, việc này xem ra không thể một sớm một chiều. Đó là phải bình dân hóa và bản địa hóa ngôn ngữ dự báo. Thay vì phát đi một câu chung chung như "mưa lớn diện rộng", bản tin phải chỉ rõ: Cầu tràn nào sẽ ngập, xe máy không được qua, hộ dân nào phải di dời trước mốc thời gian cụ thể. Thậm chí tại vùng sâu vùng xa, các bản tin này phải được dịch thẳng sang tiếng đồng bào dân tộc thiểu số để phát trên loa phát thanh.

Bây giờ mà còn vác loa, chạy bộ la hét, kêu gọi thì thất bại. Làm sao để khi có cảnh báo nguy hiểm, hệ thống viễn thông sẽ tự động quét tọa độ và đẩy thẳng tin nhắn khẩn cấp đến các thuê bao trong vùng ảnh hưởng. Việc này là bỏ qua bước không cần chờ phê duyệt văn bản tuần tự qua các cấp. Đồng thời, hệ thống còi báo động thông minh tại cơ sở cũng sẽ tự động phát để lực lượng xung kích lập tức triển khai sơ tán dân.

Và quan trọng nhất, là đầu tư mạnh mẽ cho chặng cuối dựa vào cộng đồng. Công nghệ hiện đại đến mấy cũng bằng thừa nếu thông tin không chạm đến những cụ già neo đơn, người khuyết tật, hoặc những vùng lõm sóng, mất điện. Việc trang bị loa cầm tay tích hợp nguồn điện dự phòng, sơ đồ cứu hộ trực quan cho các trưởng thôn, bản, và định kỳ tổ chức diễn tập thực tế, chính là cách tốt nhất để biến thông tin trên giấy thành phản xạ tự nhiên của mỗi người dân.

Hệ thống cảnh báo sớm chính là lá chắn bảo vệ tính mạng con người. Điều Việt Nam cần lúc này không phải là chạy đua công nghệ để dự báo chính xác thêm vài phần trăm. Cái chúng ta cần là đầu tư tổng lực để toàn bộ người dân khi nhận thông tin đều hiểu đúng, được bảo vệ bởi hạ tầng dự phòng vững chắc. Và họ cần biết chính xác mình phải làm gì để tự cứu lấy bản thân và cộng đồng.

MINH NGUYỄN