Nông sản

Khi siêu thị công nghiệp "lệch pha" với đặc sản nhà nông

Người ta thường nghĩ tiêu chuẩn nước ngoài là ngặt nghèo nhất, nhưng thực tế, luật chơi tại các hệ thống bán lẻ lớn như Co.opmart, WinMart, Satra hay AEON có những cái khó rất riêng. Siêu thị cần số lượng lớn, đều đặn và ổn định quanh năm để vận hành bộ máy công nghiệp. Ngược lại, đặc sản Việt Nam hầu hết phụ thuộc vào mùa vụ, quy mô sản xuất chỉ ở tầm hộ gia đình hoặc doanh nghiệp vừa và nhỏ. Điều này biến thành các điều khoản phạt hợp đồng, hoặc nhẹ hơn là bị gạt khỏi kệ hàng ngay khi nhà cung cấp hụt hơi về sản lượng.

Nó giống câu chuyện của Công ty TNHH Thảo dược Tây Nguyên. Xuất khẩu tinh chất sâm dây Ngọc Linh mật ong sang Mỹ, châu Âu, Trung Quốc suốt gần 9 năm qua, nhưng đại diện doanh nghiệp thừa nhận hành trình len lỏi vào siêu thị nội địa cực kỳ gian nan. Một đơn vị nhỏ phải mất từ 3 đến 6 tháng ròng rã chỉ để lo liệu giấy tờ, chứng minh nguồn gốc và năng lực cung ứng. Tự mò mẫm gõ cửa bộ phận thu mua của siêu thị không khác gì mò kim đáy bể.

Tình cảnh của Công ty cổ phần Cà phê Golden Bean cũng tương tự. Thương hiệu cà phê hữu cơ của họ đã đi qua Mỹ, Canada, Arab Saudi, nhưng vẫn bế tắc trong việc tìm kiếm một lối mở để tiếp cận người tiêu dùng trong nước qua các kênh phân phối hiện đại.

Gánh nặng hành chính chưa đáng sợ bằng áp lực tài chính. Xuất khẩu thường nhận tiền cọc rõ ràng, tiền về nhanh theo đơn. Còn vào siêu thị, doanh nghiệp phải cắn răng chịu mức chiết khấu từ 15% đến 35%, cộng thêm hàng loạt chi phí vô hình: phí mở mã sản phẩm, phí thuê vị trí kệ đẹp, phí chạy chương trình khuyến mãi. Việc bị ngâm vốn, gối đầu công nợ kéo dài 1-2 tháng khiến nhiều đơn vị non trẻ đứt dòng tiền trước khi kịp bán được hàng. Chưa kể, chi phí logistics nội địa đang quá vô lý. Tiền chở một tấn hàng từ Tây Nguyên xuống TP.HCM có khi ngang ngửa tiền bốc một container đường biển sang tận Singapore.

Rào cản vô hình sau những tấm bằng OCOP

Tính đến giữa năm 2026, cả nước có hơn 20.000 sản phẩm được gắn mác OCOP từ 3 sao trở lên. Số lượng bùng nổ, nhưng tỷ lệ xuất hiện trên kệ hàng đại trà lại không nhiều.

Đằng sau những "đẳng cấp sao" là một cuộc sàng lọc thực tế. Nhóm 5 sao cấp quốc gia - vốn chỉ có hơn 120 sản phẩm - cùng một số ít nhóm 4 sao cận top có thể lên kệ khá đều đặn, nhưng phần lớn vẫn bị bó hẹp ở các khu vực trung tâm hoặc xuất hiện ngắn ngày trong các tuần lễ nông sản. Họ gần như chưa thể đứng chung kệ một cách sòng phẳng ở nhóm hàng tiêu dùng nhanh.

Nặng nề nhất là phân khúc 3 sao, chiếm tới hơn 70% tổng lượng OCOP toàn quốc nhưng ít xuất hiện ở các siêu thị lớn. Chất lượng bên trong có thể tốt, đậm vị bản địa, nhưng điểm yếu cốt tử nằm ở bao bì thô sơ, thiếu câu chuyện thương hiệu, hạn sử dụng ngắn. Quan trọng nhất, năng lực làm hồ sơ pháp lý và truy xuất nguồn gốc của các hộ kinh doanh cá thể quá yếu. Siêu thị buộc phải siết chặt quy trình để tự bảo vệ mình trước pháp luật, vô tình loại bỏ luôn những nhà cung cấp mộc mạc ngay từ vòng gửi xe.

Lối thoát nào ngoài chiếc kệ siêu thị?

Nếu cứ để từng doanh nghiệp đơn độc đi gõ cửa các nhà bán lẻ, kịch bản bế tắc sẽ còn lặp lại. Các chương trình kết nối trực tiếp do Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP.HCM (ITPC) tổ chức đang là chiếc phao cứu sinh ngắn hạn, giúp doanh nghiệp gặp thẳng bộ phận thu mua để duyệt trước hồ sơ, nâng tỷ lệ kết nối thành công lên hơn 80%.

Tuy nhiên, về lâu dài, cuộc chơi cần những giải pháp thực tế hơn.

Nhiều thương hiệu đặc sản hiện nay đã chủ động quay xe, bỏ qua kênh siêu thị truyền thống để lên thẳng các sàn thương mại điện tử và livestream. Không gian số cho phép họ tự kể câu chuyện bản địa, không bị ép chiết khấu kệ hàng và thu hồi dòng tiền nhanh chóng.

Với những đơn vị vẫn kiên trì bám trụ kênh siêu thị, mô hình "bà đỡ" thông qua các hợp tác xã kiểu mới là bắt buộc. Phải gom các nông hộ lại dưới một pháp nhân đủ lớn, doanh nghiệp mới có đủ lực để chịu công nợ, có nhân sự chuyên trách lo liệu đống giấy tờ lý hóa phức tạp, và đảm bảo nguồn cung không bị đứt gãy.

Tiêu dùng nội địa đang là động lực trưởng kinh tế then chốt. Đặc sản Việt không thiếu cái ngon, cái quý, thứ họ thiếu lúc này là một tư duy thương mại chuẩn chỉnh để thích nghi được với luật chơi của các nhà bán lẻ ngay trên sân nhà.

THANH TÂN