Xuất nhập khẩu
Tôm hùm bông xuất khẩu sẽ ra sao nếu Trung Quốc 'chơi nghẽn'?
Tháng 5/2023, Trung Quốc sửa đổi Luật Bảo vệ động vật hoang dã, đưa tôm hùm bông vào danh mục bảo vệ cấp độ 2. Cửa ải này đồng nghĩa với việc: Muốn vào thị trường tỷ dân, con tôm thương phẩm bắt buộc phải có "khai sinh" từ nguồn giống nhân tạo thế hệ F2, tuyệt đối nói không với con giống đánh bắt ngoài tự nhiên.
Đối với ngư dân miền Trung, quy định ngặt nghèo này không khác gì một lệnh cấm biên gián tiếp. Bởi lẽ, sản xuất giống tôm hùm bông nhân tạo đến thế hệ F2 vẫn là bài toán khó... nhằn. Cho tới nay, cả thế giới chưa tìm ra lời giải thương mại hoàn chỉnh.
Bộ NN - MT cho biết sẽ đàm phán kỹ thuật để tháo gỡ. Nhưng nếu cuộc thương thảo không được, con tôm này của Việt Nam sẽ... bơi đi đâu?
Vị thế đỉnh cao và nghịch lý từ con giống tôm hùm bông
Lâu nay, những vùng biển dọc Phú Yên, Khánh Hòa vốn được mệnh danh là "giang sơn" của loài hải sản hoàng kim này. Năm 2025, tổng kim ngạch tôm hùm xuất khẩu chạm mốc 858 triệu USD. Đáng chú ý, riêng thị trường Trung Quốc đã gom mua tới 845 triệu USD.
Nắm giữ gần như tuyệt đối giá trị toàn ngành, Việt Nam nghiễm nhiên trở thành nhà cung cấp tôm hùm lớn nhất cho Trung Quốc. Sản lượng cung cấp cho thị trường này vượt ngưỡng 24.000 tấn, thâu tóm tới một phần ba thị phần tại đây.
Trong đó, dù tôm hùm xanh áp đảo về số lượng lồng nuôi, tôm hùm bông lại là "cỗ máy in tiền" chủ lực. Đó là nhờ kích thước khổng lồ, chất lượng thịt thượng hạng và biên độ lợi nhuận vượt trội.
Bao đời nay, chu kỳ nuôi thả của ngư dân vẫn tuân theo một công thức cũ. Tôm con đánh bắt từ các rạn san hô dọc miền Trung. Hoặc gom nguồn hàng từ Indonesia, Philippines về vỗ béo.
Khi Trung Quốc đòi hỏi tấm giấy thông hành mang tên "nhân tạo thế hệ thứ hai", toàn bộ chuỗi cung ứng này sẽ... đứng hình.
Nếu không gỡ nghẽn được, thì sao?
Nếu kịch bản xấu nhất xảy ra do đàm phán bế tắc, thì sao?
Lúc đó, những tạ tôm quá lứa, quá khổ sẽ bị "giam lồng" dưới biển. Mỗi ngày trôi qua, hàng tấn thức ăn tươi thả xuống lòng đại dương. Đồng nghĩa với việc này, là đồng vốn của người nuôi tan theo sóng nước.
Giá, chắc chắn lao dốc không phanh. Bởi nội địa sao đủ sức hấp thụ một sản lượng khổng lồ của món xa xỉ này. Viễn cảnh vỡ nợ hiện hữu. Kéo theo sự đổ vỡ dây chuyền từ các đại lý thức ăn, con giống cho đến những làng nghề ven biển.
Rõ ràng, việc kích hoạt một chiến lược tổng thể nhằm giải cứu dòng vốn và giữ nghề cho ngư dân là mệnh lệnh cấp bách.
Xoay trục sang tôm xanh và mở đường về sân nhà
"Vòng kim cô" từ Trung Quốc hiện chỉ siết mạnh vào tôm bông. Do đó, lúc này là cần định hướng cho ngư dân chủ động chuyển trọng tâm sang nuôi tôm hùm xanh.
Với vòng đời ngắn (chỉ 8 đến 10 tháng thay vì 15 đến 18 tháng như tôm bông), tôm hùm xanh giúp người nuôi quay vòng vốn thần tốc. Và quan trọng hơn, loài này hiện chưa bị áp các điều kiện ngặt nghèo về nguồn gốc dòng giống.
Bên cạnh đó, đã đến lúc phải quay lại chinh phục thị trường nội địa và đa dạng hóa sản phẩm. Phải xây dựng các chuỗi liên kết, đưa con tôm này vào các nhà hàng, khách sạn cao cấp. Bên cạnh đó là các phân khúc khách hàng có thu nhập cao trong nước, phải được nhắm tới.
Đồng thời, các doanh nghiệp bắt buộc phải thay đổi thị trường, bằng việc đầu tư công nghệ cấp đông sâu, chế biến tinh. Đây là chìa khóa để mở đường bay sang các thị trường như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và EU.
Hợp pháp hóa vùng nuôi và mục tiêu tự chủ công nghệ
Trước mắt, việc minh bạch hóa các tọa độ nuôi và quản lý khai thác là hết sức cần thiết. Dù con giống là đánh bắt tự nhiên, chúng ta vẫn phải chứng minh được tính bền vững của quy trình.
Cấp mã số vùng nuôi. Giao quyền mặt nước biển. Áp lệnh cấm biển trong mùa sinh sản của tôm hoang dã... Đó là những việc phải được làm triệt để. Làm để chứng minh là tôm hùm Việt Nam được khai thác có kiểm soát. Nó khác hẳn sản phẩm của lối săn bắt tận diệt.
Về lâu dài, đột phá công nghệ con giống chính là trận chiến sống còn. Trong khi chờ ngày tôm hùm F2 được "thụ tinh trong ống nghiệm" chào sân, một chiếc phao cứu sinh phải bung ra.
Đó là nhà nước cần lập tức áp dụng cơ chế khoanh nợ, giãn nợ cho các hộ nuôi chịu thiệt hại trực tiếp. Đồng thời mở các gói vay ưu đãi mới để hỗ trợ ngư dân chuyển đổi các mô hình sinh kế bền vững khác.
Rào cản từ Trung Quốc không đơn thuần là một nút thắt thương mại nhất thời. Đây chính là thời điểm để toàn ngành thực hiện một bước chuyển mình lịch sử. Phải ở thế chủ động, thì mới tự định đoạt số phận của con tôm này.
