Câu chuyện nông nghiệp hôm nay
Hồ đập miền Trung kiệt quệ: 'Cân não' đến tháng 8 và kế an sinh cho nông dân
Từ tháng 5 vắt qua tháng 6, miền Trung đang phải gồng mình bước vào giai đoạn khốc liệt nhất của mùa khô. Nắng nóng gay gắt kéo dài trên diện rộng đã đẩy hệ thống thủy lợi, thủy điện từ Bắc Trung Bộ qua dải duyên hải đến tận vùng Nam Trung Bộ vào trạng thái báo động đỏ. Tính đến đầu tháng 6/2026, mực nước tại hầu hết các hồ chứa lớn miền Trung đều sụt giảm nghiêm trọng, thấp hơn từ 10m đến 20m so với mực nước dâng bình thường.
Dự báo, nắng sẽ kéo dài tới tháng 8, với nhiều đợt. Kịch bản nào bảo vệ dòng nước sinh hoạt, điều chỉnh lịch sản xuất và cứu vãn nguồn thu của người nông dân?
Khốc liệt từ những hồ đập trơ đáy
Tính đến đầu tháng 6/2026, mực nước tại hầu hết các hồ đập lớn miền Trung đều sụt giảm nghiêm trọng. Theo đó, thấp hơn từ 10m đến 20m so với mực nước dâng bình thường.
Tại Nghệ An, Thủy điện Bản Vẽ - hồ chứa lớn nhất miền Trung - đang rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Lưu lượng nước về hồ từ đầu tháng 5 đến nay chỉ bằng 30% - 40% so với trung bình nhiều năm. Hồ vừa phải xả nước cứu hạn, dập mặn cho hạ du sông Lam. Đồng thời phải giữ nước để bảo đảm nguồn điện.
Trên cao khốn khó thì hạ du lao đao. Đại diện Công ty TNHH MTV Thủy lợi Nam Nghệ An cho biết, mực nước sông Lam xuống rất thấp. Nên tại vị trí bể hút các trạm bơm dã chiến, liên tục hạ thấp dưới mức cho phép. Việc này là nhằm để máy bơm hoạt động. Đồng thời theo dõi diễn biến thủy triều 24/24 để nối dài ống hút. Áp lực nước tưới cho vụ Hè Thu năm nay là cực kỳ căng thẳng.
Câu chuyện này lan đến Huế, khi nóng liên tục từ 38-40 độ. Lực lượng khai thác thủy lợi thành phố Huế phải “nhất hô bá ứng”. Đó là khi các hồ đập thủy điện phía trên giảm phát điện để tích nước. Hạ du phải đóng kín ngay các cửa đập như đập Thảo Long. Tất cả là để ngăn không cho một giọt nước biển nào lọt vào nội đồng.
Mặn… có mặt
Nhưng, "chiến trường" nóng bỏng nhất có lẽ là ở Đà Nẵng, khi độ mặn sông Vĩnh Điện chạm ngưỡng 1,1‰, xâm nhập sâu hơn 2km. Tại đập ngăn mặn Tứ Câu (phường Điện Bàn Đông), địa phương phải bố trí 3 máy bơm công suất lớn chạy liên tục 24/24 giờ. Lí do: hút ngược nước mặn từ trong lòng đập đổ ra ngoài sông. Điện Bàn Đông mới chỉ xuống giống được khoảng 50%/ 770ha đất lúa. Bên cạnh đó, nhiều diện tích buộc phải bỏ hoang.
Theo ông Nguyễn Văn Minh - Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Điện Bàn Đông, sản xuất lâu nay phải theo quy chuẩn. Để gieo trồng thì tỷ lệ muối trong nước phải dưới 0,8‰. Khi độ mặn sông vượt ngưỡng, thì phải cho hút bớt nước nhiễm mặn ra ngoài. Và họ chờ mưa. May ra có nước ngọt từ thượng nguồn đổ về dung hòa, kéo giảm lượng muối xuống. Lúc đó mới có thể đưa nước vào phục vụ tưới tiêu được.
Đâu chỉ sông Vĩnh Điện “hòa” muối! Nông dân vùng Hòa Tiến đang sốt vó. Bởi vùng này có 470/825ha lúa mới sạ, đang bị áp lực nhiễm mặn trực tiếp từ sông Miếu Bông. Các trạm bơm lớn phải áp dụng quy trình vận hành nghẹt thở. Đó là dừng máy hoàn toàn khi độ mặn vượt quá 1‰ để tránh làm chết lúa. Và cứ 30 phút công nhân lại phải lấy mẫu đo mặn một lần. Làm xuyên đêm. Nhằm chớp thời cơ triều rút là bơm giật nước về kênh.
Có ra đồng những ngày này, mới thấy công nhân các trạm bơm khổ… tận mạng. Quần trên đồng giữa nắng ngày 38-40 độ. Nhưng ban đêm phải thức trắng canh con nước.
Láng giềng cận kề với Đà Nẵng, là Quảng Ngãi cũng đang rực lửa. Sông Trà Khúc và sông Vệ, nhiều đoạn trơ đát. Cho nên đập dâng Thạch Nham - đầu mối hồ đập thủy lợi lớn nhất tỉnh, báo động. Không còn đủ nước để phân phối tự chảy. Lực lượng quản lý thủy lợi phải áp dụng biện pháp tưới luân phiên nghiêm ngặt. Đó là phân kỳ 5 ngày - 7 ngày cho từng khu vực. Ở những vùng cuối kênh, các trạm bơm dã chiến, bơm chuyền đồng loạt vào cuộc. Bòn mót từng chút nguồn nước từ các ao hồ, sông suối nhỏ. Đích đến, là cứu vãn diện tích lúa vừa gieo cấy.
Kịch bản ứng phó
Trung ương: Thủy văn chiến lược và bầu sữa ngân sách
Dải đỏ rực khốc liệt đó, được dự báo kéo dài đến hết tháng 8. Chuyện “lạy trời mưa xuống”, không thể là cứu cánh cho nỗi lo khô cháy lúc này. Nó đòi hỏi một bài toán chống hạn đòi có sự điều phối hồ đập liên vùng từ cấp Trung ương.
Theo quy luật vận hành các hồ đập, hễ mùa nắng là họ tích nước để phát điện. Nhưng đã qua rồi cái thời mạnh ai nấy làm. Đòi hỏi từ cơ sở cho thấy, cần phải thiết lập kỷ luật nước tối thượng từ thượng nguồn. Trung ương phải yêu cầu chủ các hồ chứa lớn hạn chế tối đa việc phát điện chạy nền vào các khung giờ không thiết yếu. Nguồn nước được tích trữ để xả đậm đặc trong các khung giờ triều thấp hạ du. Việc này nhằm tạo ra các "làn sóng ngọt", đẩy mặn hiệu quả cho các trạm bơm hoạt động.
Việc kích hoạt dòng vốn hỗ trợ khẩn cấp trong lúc này, là rất cần thiết. Nguồn vốn này tập trung bù đắp trực tiếp chi phí dầu, điện phát sinh của các trạm bơm dã chiến. Hỗ trợ vật tư kiên cố hóa các đập tạm ngăn mặn trục dọc duyên hải. Đồng thời trợ giá giống cây trồng ngắn ngày cho các vùng chuyển đổi cơ cấu.
Địa phương: Bẻ gãy lịch thời vụ, siết chặt kỷ luật nước
Việc các tỉnh, thành chủ động ngăn mặn, đẩy mặn, cũng chỉ là tạm thời, bởi năm nào cũng xảy ra. Để đối phó với kịch bản nắng nóng kéo dài, các tỉnh miền Trung buộc phải áp dụng các giải pháp song hành.
Nhiều chuyên gia thủy lợi đặt vấn đề, là phải áp dụng chiến thuật "né đỉnh hạn". Đi cùng là gieo sạ cuốn chiếu. Nước ngọt về đến đâu, gieo sạ dứt điểm đến đó. Tại những tiểu vùng cuối kênh, vùng cao không chủ động được nguồn nước tưới, cần cách xử lý khác. Đó là kiên quyết ban hành lệnh dừng sản xuất lúa. Tập trung nguồn nước ít ỏi còn lại cứu các vùng rốn lúa cốt lõi. Đồng thời phục vụ nước sinh hoạt, chăn nuôi.
Các địa phương phải nghiên cứu chuyển đổi sang bộ giống siêu ngắn ngày. Đưa các bộ giống lúa thuần cực ngắn ngày có thời gian sinh trưởng dưới 90 ngày vào gieo trồng. Việc này nhằm rút ngắn chu kỳ từ 10 - 15 ngày. Giống này giúp cây lúa làm hạt và thu hoạch thoát nạn khi nguồn nước tháng 8 chạm đáy nguy hiểm.
Đi cùng việc đó, là không áp dụng tưới đại trà. Cần phải theo công thức tưới "khô ẩm xen kẽ", để tiết kiệm 30% lượng nước. Nạo vét kênh mương để tận dụng tối đa nguồn nước hồi quy tái tưới tiêu. Khuyến cáo nông dân dùng rơm rạ che phủ gốc cây trồng cạn. Việc này giúp hạn chế sự bốc hơi nước mặt.
Sinh kế nông dân: Những hành động khẩn cấp
Thiếu nước đe dọa trực tiếp đến dòng tiền thu nhập của hàng triệu hộ thuần nông. Nếu không có kịch bản ứng phó khẩn cấp từ bây giờ, thì nguy cơ sinh kế khó khăn của nông dân, sẽ hiện ra.
Không cách nào khác, các địa phương phải chuyển đổi lập tức các diện tích lúa thiếu nước sang trồng cây khác. Ví dụ ngô sinh khối, đậu phụng, rau màu ngắn ngày chịu hạn tốt. Giải pháp này giúp giảm từ 50% đến 60% nhu cầu nước tưới so với lúa. Bảo đảm ruộng đất không bị bỏ hoang. Đồng thời tạo dòng thu nhập quay vòng ngắn ngày cho nông hộ.
Nhưng làm ra, bán cho ai? Chỉ có nhà nước ra tay, ký kết biên bản ghi nhớ với các tập đoàn chăn nuôi lớn để thu mua cho bà con. Việc này loại bỏ hoàn toàn rủi ro được mùa mất giá. Bảo đảm lợi nhuận thuần trên mỗi hecta cây trồng cạn tương đương hoặc cao hơn trồng lúa gặp hạn.
Trên ruộng mà khô cháy, thì nông dân cạn tiền. Nhà nước phải có chính sách thực hiện giãn nợ, khoanh nợ cũ. Giải ngân nhanh các gói vay ưu đãi lãi suất thấp, phục vụ chuyển đổi mô hình kinh tế. Tất cả nhằm giữ vững mạch tín dụng an toàn. Đồng thời ngăn chặn tình trạng người dân phải vay nóng bên ngoài. Bởi chạy tiền "nóng" là việc này là dễ thấy khi mùa màng gặp trắc trở.
Trong bối cảnh thời tiết cực đoan trở thành "bình thường mới", buộc cùng nhau gánh chịu. Hy sinh cái lợi ngắn hạn của ngành phát điện. Kỷ luật thép của ngành thủy lợi. Tinh thần thích ứng linh hoạt, chuyển đổi cơ cấu quyết liệt của người nông dân. Đó chính "kiềng ba chân" giúp nông nghiệp đi qua “bão lửa” này.
