Câu chuyện nông nghiệp hôm nay

Ba mũi nhọn công nghệ chiến lược này đang được kỳ vọng sẽ mở đường cho một chương mới của nông nghiệp Việt Nam. Tư duy đặt hàng từ thực tiễn của những người đứng đầu ngành là rất trúng. Nhưng, soi vào thực trạng của Tam nông, thì hành trình từ phòng thí nghiệm ra đến ruộng không đơn giản như những đề án trên giấy.

Công nghệ - sức nặng trên vai nhà khoa học và khoảng cách đồng ruộng

Từ thực tế lẫn các diễn đàn, người ta vẫn thường nghe nói là khoa học nông nghiệp còn khoảng cách lớn với sản xuất. Nên việc chuyển dịch quyền "đặt hàng" sang cho các cục chuyên ngành, có thể xem là đổi mới tư duy. Tức là, muốn làm gì, thì nhà khoa học phải "soi" trước hết từ nông dân, đang cần gì, khả năng họ tới đâu.

Nhiều chuyên gia, khi được hỏi, đều lắc đầu ngao ngán. Quy trình hành chính quá rườm rà. Công nghệ sinh học thay đổi từng ngày, mà ở ta, xét đề tài để cấp vốn thì mất cả năm trời. Tới lúc đó, thực tế đã khác.

Lâu nay, cứ mặc định ở người quản lý, là làm phải thành công, không chấp nhận thất bại, dù xác suất nhỏ. Như vậy, ai dám lao vào nghiên cứu đỉnh cao? Áp lực nghiệm thu rất mệt mỏi. Vì vậy, không lạ, các công trình đột phá dễ bị thay thế bằng những đề tài an toàn, vừa vặn để cất ngăn kéo.

Tham vọng công nghệ cao và chiếc áo chật của hạ tầng

Lúa, sầu riêng, cà phê, tôm nước lợ... những cây con chủ lực, cần đột phá sản xuất, nâng tầm chuỗi giá trị. Nhưng công nghệ cao hay hệ thống dữ liệu số luôn cần một bệ đỡ đồng bộ. Manh mún - là tên gọi của nông nghiệp Việt Nam hiện nay. Áp dụng cơ giới hóa đồng bộ hay các quy trình cảm biến IoT, là rất khó khăn.

Thị trường xuất khẩu đòi hỏi sự minh bạch ngày càng khắt khe. Nhưng hạ tầng logistics, đặc biệt là chuỗi cung ứng lạnh ở các vùng lõi như miền Tây hay Tây Nguyên, vẫn còn những khoảng trống lớn. Nhiều nông, thủy sản khi xuất đi bị trả lại. Truy tìm nguyên nhân thì lộ ra. Đó là hàng đi qua năm bảy tầng thương lái. Việc số hóa nhật ký canh tác minh bạch, bị gãy. Tên gọi chính xác của nó, là làm ăn mập mờ, nặng tính đối phó.

Đi tìm sự đồng điệu giữa doanh nghiệp và người nông dân

Bản kế hoạch của Bộ nhấn mạnh đến sự phối hợp chặt chẽ giữa viện nghiên cứu và doanh nghiệp.

Phần lớn doanh nghiệp nông nghiệp trong nước đều có quy mô vừa và nhỏ, sức chịu đựng có hạn, bởi gánh quá nhiều biến động. Họ thiếu vốn, thiếu nhận lực, không thể đầu tư vào công nghệ gen hay sinh phẩm mới. Chưa nói, họ khó chấp nhận rủi ro lớn, bởi như đã nói là khả năng có hạn. Trong khi chính sách hỗ trợ chưa chạm tới thực chất. Đó là cơ chế bảo hiểm công nghệ hoặc các gói tín dụng xanh thực chất... Vậy, thì làm sao doanh nghiệp dấn thân cùng nhà khoa học mạnh mẽ được?

Ở phía cuối chuỗi giá trị là người nông dân, những người trực tiếp đưa công nghệ xuống đất. Thời tiết cực đoan. Bão lũ. Hạn mặn. Chi phí đầu vào tăng phi mã. Nên không lạ, là họ không thể đánh cược sinh kế của cả gia đình vào những lời hứa hẹn xa xôi. "Phú ông xin đổi nắm xôi, Bờm cười". Họ cần thấy hiệu quả bằng những con số trên từng công đất ngay vụ tới.

Vì vậy, thay đổi thói quen canh tác, đòi hỏi một sự chuyển đổi về tư duy sinh kế, chứ không chỉ là sự áp đặt của các tiêu chuẩn kỹ thuật.

Khơi thông chính sách, kiến tạo "môi trường lâm sàng"

Chiến lược trên, muốn vận hành trơn tru, vấn đề không chỉ là chuyện phê duyệt danh mục sản phẩm. Mà là phải bắt tay vào xây dựng một "môi trường lâm sàng" đủ khỏe, bằng ba giải pháp căn cốt.

Một, khi nào còn tư duy hành chính, không chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu đỉnh cao, thì cầm chắc thất bại. Đã đến lúc áp dụng cơ chế khoán sản phẩm cuối cùng. Xem thất bại là đương nhiên, và không gạt bỏ nó. Thiết lập các gói bảo hiểm công nghệ nông nghiệp hoặc quỹ đối ứng rủi ro vĩ mô. Có như vậy, các tập đoàn lớn mới tự tin dấn thân vào những cuộc chơi dài hơi như giải mã gen hay làm chủ sinh phẩm thú y.

Hai là, hình thành HTX thế hệ mới và đầu tư hạ tầng lõi, tức là dẹp bỏ làm ăn manh mún. Công nghệ số hay truy xuất nguồn gốc không thể áp dụng trên từng mảnh ruộng vài sào của kinh tế hộ. Giải pháp tối ưu là cụ thể hóa Luật Đất đai mới về tích tụ, tập trung ruộng đất. Từ đây đẩy mạnh mô hình Hợp tác xã thế hệ mới. Nó đóng vai trò pháp nhân gom hạn điền, đứng ra số hóa đồng bộ. Đồng thời, Nhà nước phải ưu tiên dòng vốn đầu tư công vào hạ tầng logistics. Chưa hết, ngân sách chấp nhận đổ vào chuỗi cung ứng lạnh quốc gia tại các vùng trọng điểm như miền Tây và Tây Nguyên. Nhà nước không làm thì không phá bỏ thế độc quyền và giảm bớt tầng nấc thương lái.

Ba là, chuyển đổi từ "tiêu chuẩn kỹ thuật" sang "tiêu chuẩn sinh kế". Với nông dân, không thể chỉ dùng mệnh lệnh hành chính hay các quy trình kỹ thuật khô khan. Giải pháp phải đi từ túi tiền của họ. Đó là chứng minh được hiệu quả cắt giảm chi phí đầu vào (phân bón, thuốc bảo vệ thực vật) trực quan trên từng công đất. Có đầu thì phải có cuối. Đó là cần có cơ chế chi trả thưởng, trợ cấp carbon hoặc bảo đảm đầu ra giá cao. Bao tiêu minh bạch với các vùng trồng đã được số hóa mã số thực chất, là trách nhiệm và đạo đức kinh doanh của doanh nghiệp.

Từ đề án trên giấy tới ruộng và cho con số hiệu quả, thực chất không hề dễ. Nhưng nếu không làm được, thì chiến lược cũng chỉ là chiến lược mà thôi.

Nhân lực nông nghiệp công nghệ cao đang nơi nao?

Lên kệ khắp thế giới, nhưng doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao tại Việt Nam chiếm chưa đến 3%

BÙI HƯƠNG