Chính sách

Nhưng đó là câu chuyện của một năm trước. Giờ đây, khi thời gian đã chạm đến cuối tháng 5/2026, nhìn lại quỹ thời gian chỉ còn hơn 6 tháng, lối thoát đó thực chất đang biến thành một áp lực ngặt nghèo. Bởi nó đặt toàn bộ hệ thống chân rết thu mua nội địa tại Việt Nam vào một thử thách chưa từng có.

EUDR - 6 tháng còn lại và thực tế phía sau một quyết định lùi thời hạn

Quyết định từ EU mở ra cơ hội lớn khi cắt giảm tới 75% gánh nặng thủ tục cho khối siêu nhỏ. Theo đó cho phép các hợp tác xã, liên minh hoặc hiệp hội ngành hàng đứng ra làm đầu mối đại diện. Từ đây, gom dữ liệu và khai báo chung. Việc nâng cấp hệ thống kết nối tự động qua cổng API, cũng hứa hẹn cơ hội tốt. Bởi, sẽ giải phóng doanh nghiệp khỏi những khâu nhập liệu thủ công rườm rà.

Khối doanh nghiệp nhỏ trong nước không hề ngồi chờ. Một làn sóng tự thân vận động đã âm thầm diễn ra lâu nay. Có thể thấy việc này ở các vùng trồng trọng điểm Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Phối hợp với đại lý thu mua để định vị tọa độ GPS cho các vườn cà phê, cao su, gỗ. Nâng cấp các chứng nhận bền vững sẵn có để làm nền tảng đối chiếu ranh giới rừng. Nhiều SMEs cũng chủ động co cụm lại, tìm lối thoát. Đó là đứng dưới bóng của các nhà xuất khẩu lớn để được bảo trợ kỹ thuật.

Sóng ngầm khốc liệt

Về lý thuyết, xem ra khá nhiều hy vọng. Nhưng thực địa lại là chuyện khác.

Điểm nghẽn lớn nhất của SMEs nằm ở năng lực xử lý dữ liệu bản đồ số. Việc vẽ ranh giới vùng trồng theo dạng đa giác để chứng minh không chồng lấn đất rừng, không hề dễ. Nó vượt quá tầm tay của những bộ máy nhân sự mỏng manh. Hàng hóa thì qua nhiều tầng nấc, đại lý. Từ đây, thông tin từ gốc vườn đến cảng xuất khẩu liên tục đứt gãy. Trong khi đó, dòng vốn họ mỏng. Họ phải chi phí để khảo sát, kiểm toán và duy trì chuỗi cung ứng sạch. Đây thực sự là gánh nặng quá tầm chống đỡ.

Chính sự hụt hơi này đang kích hoạt những làn sóng ngầm khốc liệt trên thị trường nông sản.

Đầu tiên là cuộc chiến giành giật vùng trồng sạch. Các tập đoàn lớn và khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), ra tay nhanh. Họ bao tiêu, "hớt váng" phần lớn các diện tích đã có sổ đỏ và tọa độ rõ ràng, rủi ro bằng không. Ước tính con số đó chừng 30 %, hầu hết là các vùng trồng đạt chuẩn có sẵn chứng nhận quốc tế. SMEs bị dồn vào thế kẹt. Họ buộc phải đối mặt với miếng bánh hơn 70% diện tích còn lại trên thực địa. Đã là những "vùng xám" tù mù về dữ liệu. Để rồi đối mặt với nguy cơ ôm hàng cuối năm hoặc phải bán lại cho các ông lớn với giá rẻ mạt.

Thấy không kịp chuẩn hóa dữ liệu, nhiều SMEs chọn một lối rẽ khác. Họ âm thầm buông bỏ thị trường châu Âu. Đổ hàng sang các khu vực dễ tính hơn như Trung Quốc, Trung Đông hay ASEAN.

Sự dịch chuyển này đang phản ánh trực tiếp vào bức tranh xuất khẩu thời gian qua. Khi thị trường EU vốn chiếm đến 38-40% tổng kim ngạch xuất khẩu cà phê của Việt Nam bắt đầu dựng rào cản, xảy ra chuyện ngay. Dòng chảy nông sản của khối SMEs lập tức quay đầu. Lập tức, đẩy thị phần nhập khẩu của Trung Quốc và các nước châu Á tăng vọt lên mức trên 20-25%. Sự dịch chuyển này giải quyết bài toán sinh tồn trước mắt. Nhưng về lâu dài sẽ đẩy nông sản Việt trở lại cái bẫy giá rẻ. Nó sẽ nhường phân khúc giá trị cao cho các đối thủ từ Indonesia hay Brazil.

Đáng ngại hơn là tình trạng nở rộ của những dịch vụ "ăn xổi". Các dịch vụ tư vấn công nghệ tự phát đang bùng nổ. Họ hứa làm hồ sơ truy xuất nguồn gốc siêu tốc. Đây là canh bạc đầy rủi ro. Hệ thống kiểm tra bằng AI của hải quan Châu Âu hoàn toàn có thể quét ra dữ liệu giả, và cái giá phải trả là những án phạt cấm cửa vĩnh viễn.

Hiểm họa "rửa nguồn" và cái bẫy chi phí

Chưa hết, một nguy cơ từ hiện tượng "rửa nguồn" nông sản đang hiện hữu rõ rệt tại ranh giới các vùng trồng. Áp lực phải có đủ lượng hàng đạt chuẩn để lấp đầy đơn hàng xuất khẩu lớn, sinh tiêu cực. Bởi từ đây, có thể thúc đẩy một bộ phận đại lý trung gian gom hàng từ các vùng chưa rõ nguồn gốc. Đại lý tìm cách trộn lẫn vào các mã vùng trồng đạt chuẩn đã được định vị.

Hành vi gian lận này không chỉ phá nát nỗ lực của các doanh nghiệp làm ăn chân chính. Mà còn đặt toàn bộ ngành hàng xuất khẩu của Việt Nam vào tầm ngắm kiểm tra nghiêm ngặt của nước sở tại. Chỉ cần một mắt xích bị AI của hải quan châu Âu quét ra sai phạm, lợi thế quốc gia rủi ro thấp sẽ biến mất. Và tất nhiên, toàn bộ chuỗi cung ứng sẽ gãy đổ.

Lâu nay, rào cản lớn nhất của khối doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ là bài toán chi phí trên mỗi ký nông sản. Biên lợi nhuận của thương mại nông sản thường chỉ dao động quanh mức từ 1-2%. Trong khi đó, việc xây dựng dữ liệu định vị đa giác đạt chuẩn EUDR , khá tốn kém. Chi phí thực tế từ 1-3 USD cho mỗi hecta. Đó là chưa tính chi phí mua phần mềm quản lý. Rồi phí thuê kiểm toán độc lập lên tới hàng ngàn USD mỗi năm.

Vài ba trăm tấn hàng mà một gánh chi phí trên một diện tích canh tác manh mún, vốn đại đa số dưới 0,5 hecta mỗi hộ, là quá sức. SMEs không thể tự nâng giá bán cao hơn thị trường. Còn nếu chấp nhận bán bằng giá các ông lớn, biên lợi nhuận coi như là hết!

Hệ quả ở đây là gì? Các đầu mối thu mua sẽ chỉ tập trung vào những hộ có sẵn đất sạch, có sổ đỏ rõ ràng. Đồng nghĩa, phần lớn trong số hơn 1 triệu hộ nông dân trồng cà phê lẻ loi. Đặc biệt là những hộ nghèo canh tác trên đất chưa rõ ràng về pháp lý. Hoặc đất nằm sát rìa rừng. Tất cả sẽ bị gạt ra ngoài chuỗi cung ứng. Nó sẽ làm đứt gãy mạng lưới chân rết thu mua địa phương. Trong khi, đó vốn là vũ khí cạnh tranh duy nhất của doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ.

Hạ mình xuống để sống sót

Nhìn một cách sòng phẳng, từ bỏ EUDR là một sự đầu hàng cay đắng. Nó đẩy doanh nghiệp vào thế yếu khi các thị trường khác. Nhưng ngó kỹ, thị trường khác cũng đang rục rịch áp dụng hàng rào kỹ thuật xanh tương tự.

Không còn cách nào khác, họ phải từ bỏ mục tiêu đi một mình để học cách cộng sinh. Đó là chủ động biến mình thành một mắt xích chuyên nghiệp trong chuỗi cung ứng của các tập đoàn lớn. SMEs cần chấp nhận lùi lại. Và làm nhà cung ứng phân khúc cao cấp. Đổi lại, họ sẽ được sự bảo trợ về hạ tầng công nghệ và dữ liệu từ phía tập đoàn. Thực chất, đây là một cuộc "thôn tính tự nguyện". Phải chấp nhận đánh đổi thương hiệu. Đi cùng là chấp nhận mất một phần biên lợi nhuận. Đổi lại, họ có được chiếc phao cứu sinh dữ liệu.

Nhưng cửa sáng cho họ, không phải hết. EUDR cho phép cơ chế chứng nhận nhóm thông qua các hiệp hội ngành hàng mạnh. Các hợp tác xã kiểu mới, cũng được EUDR chấp nhận. Nghĩa là mạch xuất khẩu trực tiếp vẫn còn. Dễ thấy, làm điều đó, sẽ giúp chi phí công nghệ được chia đều cho các thành viên.

6 tháng là thời gian quá ít ỏi. Các chuyên gia cho rằng SMEs nên dồn tổng lực chuẩn hóa dữ liệu. Chọn khoảng 20% đến 30% vùng trồng tốt nhất để bám trụ tại thị trường châu Âu. Phần sản lượng còn lại sẽ được đẩy sang các thị trường thực dụng hơn, nhằm duy trì dòng tiền nuôi bộ máy. Nhưng đây cũng chỉ là giải pháp tình thế ngắn hạn. Khi các quốc gia đối thủ hoàn thiện 100% dữ liệu số, thì đừng mơ "lạng lách". Việc giữ lại phần diện tích tù mù sẽ tự tay dán nhãn "hàng hạng hai" lên nông sản Việt.

EUDR không đơn thuần là bộ lọc kỹ thuật. Đó là sân chơi thương mại minh bạch. 6 tháng nữa, sẽ là thời gian kiểm chứng: Ai thức thời, ai "lấy đá ghè chân” mình !.

Châu Âu hoãn thực thi EUDR thêm một năm

Việt Nam tăng tốc trước EUDR: Từ Gia Lai, nhìn thấy áp lực và cơ hội của chuỗi nông sản xuất khẩu

BÙI HƯƠNG