Góc nhìn
‘Tòa án’ cõi mạng và chiếc que test… nhân phẩm
Quyết định khởi tố, bắt tạm giam ca sĩ Long Nhật, Sơn Ngọc Minh, Miu Lê cùng hàng chục bị can của cơ quan công an không chỉ là một phát súng mạnh mẽ triệt phá các tụ điểm ma túy.
Đối với giới giải trí, đây là một cú sốc trực diện. Nó đẩy cuộc khủng hoảng niềm tin của công chúng xuống mức thấp nhất từ trước đến nay.
Chính từ vết rạn gãy này, một hiện tượng xã hội kỳ quặc đã bùng phát. Đó là nghệ sĩ đồng loạt vác que thử ma túy lên mạng để "chứng minh nhân phẩm".
Ma túy: Khi sự hoài nghi có lý do
Làn sóng công kích, dò xét của dư luận những ngày qua không tự nhiên sinh ra từ sự ác ý vô cớ. Nó có điểm tựa từ thực tế.
Khi những cái tên gạo cội, những gương mặt quen thuộc trên truyền thông liên tiếp tra tay vào còng số 8 vì chất cấm, thì... lửa cháy! Công chúng có quyền đặt câu hỏi về lối sống phía sau ánh đèn sân khấu. Sự phẫn nộ của xã hội là hoàn toàn chính đáng.
Tuy nhiên, phản ứng dây chuyền sau đó lại đang đi quá xa ranh giới của sự giám sát thông thường.
Dưới áp lực của một môi trường mà niềm tin đã chạm đáy, không gian mạng lập tức biến thành một cuộc… kiểm toán diện rộng. Chỉ vì một vài bức ảnh sắc diện mệt mỏi do lịch làm việc. Những suy diễn vô căn cứ từ các hội nhóm... Thì, bất kỳ nghệ sĩ nào cũng có thể bị liệt vào danh sách tình nghi.
Để bảo vệ các hợp đồng quảng cáo, giữ lịch biểu diễn, ehe chắn cho gia đình trước búa rìu dư luận, nhiều người đã chọn cách thỏa hiệp. Ca sĩ Tuấn Hưng phải tự quay cận cảnh quá trình test nhanh tại nhà. Danh ca Ngọc Sơn tuyên bố cá cược cả gia tài 10 tỷ đồng để khẳng định sự trong sạch không phải là hành động tự nguyện. Đó là sự khuất phục. Quyền riêng tư cá nhân và nguyên tắc suy đoán vô tội tối thiểu đã bị tước đoạt thô bạo dưới áp lực từ đám đông.
“Tòa án” mạng và quy trình tố tụng ngược
Không thể đánh đồng làn sóng này với dư luận xã hội lành mạnh. Bản chất của nó là một “tòa án tự phát thời đại số”, nơi quy trình tố tụng bị đảo ngược hoàn toàn. Rằng, bạn mặc định có tội cho đến khi tự chứng minh được mình vô tội.
Trong thế giới của thuật toán và tin đồn, im lặng đồng nghĩa với thừa nhận, thanh minh bị coi là lươn lẹo. Ngay cả khi các chứng cứ y tế được đưa ra, đám đông vẫn giữ quyền nghi ngờ tính xác thực. Đích đến cuối cùng của những cuộc săn phù thủy này không phải là tìm ra sự thật. Bởi sự thật đã có cơ quan điều tra làm rõ, mà là chứng kiến một "cái chết về mặt xã hội" của nạn nhân.
Điều đáng ngại là những người tham gia tấn công luôn tin rằng họ đang đứng về phía chính nghĩa. Họ nhân danh đạo đức để thanh lọc môi trường nghệ thuật. Sự nhân danh này hợp thức hóa bạo lực ngôn từ. Họ biến việc hạ nhục đồng loại thành một hành vi hợp chuẩn. Và họ không vấp phải bất kỳ rào cản pháp lý hay sự cắn rứt lương tâm nào.
Việc cơ quan chức năng mạnh tay xử lý sai phạm của các nghệ sĩ liên quan đến ma túy là hành động cần thiết để làm sạch xã hội. Nhưng chiếc que thử ma túy trên tay những nghệ sĩ còn lại lại là lời cảnh báo về một sự lệch lạc khác. Đó là sự bùng phát của tâm lý bầy đàn và quyền lực vô kiểm soát của đám đông mạng. Hôm nay, mục tiêu là người nổi tiếng. Nhưng nếu thứ quyền lực tự phong, bất chấp pháp lý này không bị ngăn chặn, thì sao? Thì đây, bất kỳ ai trong chúng ta cũng có thể trở thành nạn nhân tiếp theo bị nghiền nát. Cú chà nghiến đó, chỉ bằng những cái click chuột nhân danh công lý.
Chân lý ở đâu?
Vậy, chúng ta ở đâu, khi… chân lý bây giờ thuộc về đám đông? Ta là ai khi ở đó không có chuyện: Tôi im lặng là tôi tồn tại!?
Một định nghĩa về tự do phổ biến lâu nay, là “Tự do của ta dừng lại khi tự do của người khác bắt đầu”, trở nên hài hước. Dù biết nếu những người bị vu khống “đáo tụng đình”, lôi đám đông ra tòa, thì lúc đó mới làm họ run sợ. Nhưng liệu có ai có đủ sức kiện cả cõi mạng không?
Ở đây, chính là câu chuyện văn hóa ứng xử của người Việt, đã mục móng nền từ lâu. Nó cũng có từ hội chứng “lên đồng tập thể’, a dua, ăn theo nói leo, sống theo tin đồn. Điều này vốn tồn tại như một hằng số trong xã hội Việt Nam từ xưa đến nay. Khó dứt. Chỉ có khi dân trí cao lên đúng nghĩa. Luật thật nghiêm xử phạt thích đáng về bôi nhọ, tung tin sai sự thật. Và bản thân nghệ sĩ phải trong sạch thật sự... Thì lúc đó, may ra niềm tin mới đứng được.
Cũng sẽ có câu hỏi: Vậy bản lĩnh nghệ sĩ ở đâu, nếu anh ta trong sạch? Danh ca Khánh Ly có kể một chuyện về nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Rằng, lúc còn sống, ông chịu nhiều điều tiếng vô lý, nhưng khi biết chuyện, ông ngơ ngác: Có chuyện vậy hả? Rồi ông im lặng, không thanh minh. Chính tác phẩm của ông, là câu trả lời chính xác nhất cho tư cách ông.
