Văn hóa
Đi tìm con chim ch’rao trong tiếng đàn Ta Lư
Tiếng đàn Ta Lư - một bài hát mà có lẽ bất kỳ người Khe Sanh nào cũng từng nghe qua, vậy mà chưa ai từng nghĩ con chim ch'rao trong câu hát ấy là con chim gì.
Tiếng đàn quen và loài chim "lạ"
Một chiều ngồi bên quán nước ven sông An Cựu cùng mấy ông bạn đồng hương Khe Sanh - Quảng Trị. Giữa tiếng xôn xao phố thị, từ đâu vọng lại bài hát Tiếng đàn Ta Lư quen thuộc của nhạc sĩ Huy Thục.
“Con chim Ch’rao xinh, hót trên cành vui mừng công anh…”
Một đứa bạn đặt ly bia xuống, chợt hỏi: “Rứa chim ch’rao là chim chi?”.
Cả bàn nhậu bỗng im một lúc. À, ch'rao là chi hè?
Lạ thật. Một bài hát mà có lẽ bất kỳ người Khe Sanh nào cũng từng nghe qua, quá biết, thuộc lòng. Vậy mà chưa ai từng nghĩ con chim trong câu hát ấy là con chim gì. Nhắc đến bài hát đó, người ta chỉ nhớ đến giai điệu dồn dập "tính tính tính tang tang tình". Nhớ đồn Tà Cơn hôm nào “bốc cháy”. Nhớ đỉnh Động Tri “xác Mỹ chất đầy”. Nhớ những câu hát về chiến thắng Khe Sanh. Nhớ Trường Sơn một thuở gian lao.
Còn con chim ch’rao thì cứ lướt qua như một âm thanh của núi rừng hay đã bị lấn át bởi "tiếng trống trận từ Gio An vọng tới"?
Một thời ở Khe Sanh, Tiếng đàn Ta Lư không chỉ là một bài hát cách mạng. Nó gần như trở thành thứ âm thanh quen thuộc của vùng đất này trên dải Trường Sơn này. Bài hát hiện diện trong các lễ kỷ niệm, những dịp sinh hoạt chính trị, trên loa phát thanh mỗi ngày. Và lạ hơn, một bài ca tuyên truyền cách mạng, mà bước vào đời sống quá hồn nhiên! Như thể giai điệu ấy sinh ra cho chính người Khe Sanh.
"Tiếng đàn Ta Lư" hòa mình vào những đám cưới, những cuộc rượu vui của người miền núi phía tây Quảng Trị. Quen thuộc tới mức, tôi nhớ có lần trong một đám cưới miền quê, có chuyện này. Một cụ bà cầm micro hồn nhiên giới thiệu: “Sau đây tôi xin hát bài Đi trên đường gùi trên vai nặng trĩu…”
Đó vốn chỉ là một câu trong Tiếng đàn Ta Lư. Nhưng cả rạp cưới vẫn vỗ tay ầm ầm lên như chẳng có gì sai cả. Tiếng hát cất lên, mọi người hòa mình cùng điệu nhạc "Nhịp nhàng vang lời em ca".
Có lẽ người ta không còn quá quan tâm tên bài hát là gì nữa. Đó là giai điệu quen thuộc. Là ký ức của một vùng đất. Là cảm giác cứ nghe lên là biết đang nói về Khe Sanh, về núi rừng Trường Sơn.
Và cũng vì quen thuộc như thế, nên bao năm nay người ta cứ hát về con chim ch’rao, đàn ta lư, mà ít ai thật sự tự hỏi đó là con chim gì.
Ch' rao bay giữa đại ngàn Tây Nguyên
Điều thú vị là con chim ch’rao không chỉ xuất hiện trong bài Tiếng đàn Ta Lư. Nó "bay" trong trường ca “Bài ca chim Ch’rao” của nhà thơ Thu Bồn. Nghĩa là trong một giai đoạn dài, ch’rao từng là một biểu tượng khá quen thuộc của không gian Trường Sơn. Và ăn sâu trong tâm thức văn nghệ sĩ thời chiến.
Nhưng con chim ch’rao trong trường ca của Thu Bồn lại bay giữa đại ngàn Tây Nguyên. Còn trong Tiếng đàn Ta Lư, con chim ch'rao đích thị là của Khe Sanh. Vậy giữa phải chăng giữa Trường Sơn và Tây Nguyên có một lớp âm vang văn hóa nào đó? Và thế hệ những văn nghệ sĩ thời chiến, sống giữa Trương Sơn, đã cảm nhận rất rõ?
Lật lại sử nhạc, thời chiến, có nhiều bài hát viết về phía tây Quảng Trị nhưng lại mang âm sắc rất Tây Nguyên. Có cả từ tên đất, tiếng đàn, đến tên các loài chim.
Tôi nhớ bài Đakrông mùa xuân về của Tố Hải có câu: “Đakrông ơi, Tây Nguyên ơi…”
Lần dẫn người bạn từ xa lên Khe Sanh, ngang dòng sông Đakrông, nó bật: “Ủa, đây là Quảng Trị mà sao bài hát lại gọi Tây Nguyên?”
Tôi cười, bí. “Chắc mấy ông nhạc sĩ thời chiến vượt Trường Sơn vô tới đây, thấy núi non, thấy người Vân Kiều, Pa Kô, rồi nghe tiếng cồng tiếng chiêng, tưởng đã tới Tây Nguyên rồi cũng nên”. Tôi nói liều.
Cả hai cùng cười vui vẻ, coi như đó là một câu chuyện làm quà, thỉnh thoảng nhắc lại mỗi lần có dịp gặp gỡ. Nhưng đi sâu vào văn hóa vùng Trường Sơn, tôi nhận ra cảm giác ấy không hẳn là vô cớ.
Núi non điệp trùng. Giữa những lớp ngôn ngữ xa lạ kia, sự rạch ròi địa danh đôi lúc phải xếp sau. Nó có thể phải nhường chỗ cho những tầng ý nghĩa lớn hơn của một tác phẩm.
Ch'rao - loài chim bay thẳng vào nền âm nhạc
Đem câu chuyện địa danh Krông Klang trao đổi nhà sưu tầm văn hóa Bru Vân Kiều Hồ Phương ở Quảng Trị, thì tôi biết thêm vài điều. “Klang” trong tiếng Bru Vân Kiều có nghĩa là đại bàng. Loài chim quen thuộc thường bay lượn trên dòng Đakrông. "Đa", là nước. "Krong" là dòng sông. Ở Tây Nguyên, có đầy. Krong Bông. Krong Pắc. Krong Ana. Đaklak. Đaknong. Cả Quảng Nam cũng không thiếu: Đakmil. Đakpre. Đakpring... Nếu truy tìm về dân tộc học, sẽ thêm điều thú vị. Bởi, vậy dân vùng này và tây nguyên, cùng dùng một tên gọi, lí do gì? Miền tây Quảng Trị lên Tây Nguyên, vào Quảng Nam? Hay vốn họ ở đây, rồi đi? Hay từ vùng đó về đây? Đâu là "mật mã" mở chìa khóa giao thoa ngôn ngữ?
Còn ch’rao (phát âm là chơ -rao) chính là con chim sáo quen thuộc của núi rừng Trường Sơn.
Để hiểu rõ hơn, tôi tìm đến những đến những bản làng Bru Vân Kiều ở huyện Hướng Hóa cũ. Hồ Tùng, trưởng bản Bù, xã Tân Lập là một trong số ít người con của bản làng Bru Vân Kiều tốt nghiệp đại học rồi trở về làng.
Bằng sự hiểu biết về tiếng nói, tập quán cộng với vốn tri thức học hỏi sau 4 năm miệt mài đèn sách, Hồ Tùng khẳng định chắc nịch, ch’rao chính là con chim sáo rừng. Trong ngôn ngữ Bru Vân Kiều loài chim này còn có một số biến âm như Sa -rao hay Sơ-rao. Nhưng đều là cách gọi tên con sáo, một loài chim quen thuộc vùng Trường Sơn. Loài chim ấy có chân nhỏ, lông nâu sẫm và tiếng hót vang rất xa giữa núi rừng.
Đến đây tôi mới ngỡ ngàng. Hóa ra con chim ch'rao từng xuất hiện trong bài trường ca của nhà thơ Thu Bồn và bài hát kia, là thế. Không phải một loài chim huyền bí nào của đại ngàn. Nó gần gũi đến mức người miền núi gặp mỗi ngày trên nương rẫy.
Tiếng hót thánh thót của chim ch'rao có mặt khắp nơi. Từ nương sắn, rẫy ngô, tới những triền núi, vách đá của cao nguyên đất đỏ. Và cũng từ núi rừng, loài chim nhỏ bé ấy bay thẳng vào nền âm nhạc Việt Nam qua giai điệu của Tiếng đàn Ta Lư.
Có lẽ vì thế mà suốt bao năm qua, người ta vẫn hát về nó nhưng chẳng ai quan tâm tới ch'rao là con chim gì. Bởi đôi khi ký ức của một vùng đất không nằm ở hình hài con chim. Chính tiếng hót thánh thót của nó mới ở lại trong họ. Và mãi vang vọng gọi tên ch'rao giữa núi rừng Trường Sơn cùng tiếng đàn Ta Lư năm cũ.
