Chính sách
Lượng hóa 'hạnh phúc': Bước chuyển tư duy của chính quyền đô thị
Khi nhắc đến thước đo phát triển đô thị, người ta thường hướng về những tòa nhà chọc trời, tốc độ tăng trưởng kinh tế hay con số thu ngân sách hàng ngàn tỷ đồng. Thế nhưng, việc phường Thủ Đức (TP. Thủ Đức) trở thành địa phương đầu tiên tại TP.HCM công bố bộ tiêu chí đo lường chất lượng cuộc sống đã mở ra tư duy quản trị hoàn toàn khác.
Lần đầu tiên, những khái niệm mơ hồ như niềm tin và sự hài lòng được lượng hóa khoa học. Và trở thành "nhiệt kế" định hình chính sách an sinh. Đây là bước dịch chuyển mạnh mẽ từ quản lý hành chính thuần túy sang tinh thần phục vụ. Lấy sự an lòng của người dân làm thước đo tối cao cho năng lực bộ máy cơ sở.
Lượng hóa khái niệm "Hạnh phúc" bằng hơn 6.000 mẫu khảo sát
Bộ chỉ số là kết quả của quá trình lao động khoa học nghiêm túc. Với quy mô hơn 6.000 mẫu khảo sát ở cấp phường, bảo đảm độ tin cậy thống kê cần thiết. Để lượng hóa cụ thể hóa chất lượng sống, bộ tiêu chí bóc tách khái niệm hạnh phúc thành 3 trục cốt lõi. Đó là Vật chất - Tinh thần - Nhận thức. Phân rã thành 3 phương diện, 10 tiêu chí với 50 chỉ số thành phần nhằm rà quét toàn diện đời sống dân sinh.
Kết quả bước đầu ghi nhận điểm tự đánh giá của người dân đạt 8,41/10. Đáng chú ý, dữ liệu cho thấy 71,9% người dân tự định vị ở mức “Hạnh phúc” và “Rất hạnh phúc”. Điểm bình quân chung qua 50 chỉ số đạt 7,07/10. Trong đó yếu tố nhận thức và niềm tin ghi nhận mức cao nhất với 7,74 điểm. Những con số này minh chứng cho tinh thần lạc quan và sự kỳ vọng lớn của người dân. Tuy nhiên, giá trị thực sự không nằm ở những biểu đồ bề nổi để báo cáo. Mà nó ở khả năng bóc tách những mâu thuẫn âm thầm của quá trình đô thị hóa từ dưới lên.
Từ dữ liệu "loang lổ" đến bản đồ dân sinh cơ sở
Khi dữ liệu lượng hóa này phân rã, bức tranh đời sống lập tức bộc lộ khoảng lệch rõ rệt. Đó là nhu cầu và điểm nghẽn hạ tầng theo từng đặc thù địa bàn. Tại các khu phố trung tâm, người dân lo lắng về áp lực cuộc sống hiện đại. Đi cùng là sự ngột ngạt do thiếu hụt sân chơi công cộng. Và không gian xanh hay điểm sinh hoạt văn hóa.
Trong khi đó, ở địa bàn đô thị hóa quá nhanh, áp lực dồn vào hạ tầng giáo dục. Bởi câu chuyện trường lớp cho con cái mỗi mùa tuyển sinh luôn là nỗi lo canh cánh. Riêng khu vực tập trung đông lao động nhập cư và công nhân, thì khá bức bối. Bài toán an ninh trật tự. Ô nhiễm tiếng ồn. Vệ sinh môi trường nội khu. Nhu cầu cấp thiết về nhà ở xã hội. Những phản hồi loang lổ theo từng tọa độ thực tế này, rất có giá trị. Nó cung cấp cho nhà quản trị một bản đồ hiện trạng chính xác. Chưa hết, giúp thấy rõ người dân đang thiếu gì ở từng con hẻm, từng cụm dân cư.
Đối thoại sòng phẳng và cam kết hành động từ lời "phàn nàn"
Theo ông Mai Hữu Quyết, Bí thư Đảng ủy phường Thủ Đức, bộ tiêu chí hoàn toàn xuất phát từ nhu cầu thực tế. Đây là đúc kết từ đóng góp của chuyên gia và nhân dân tại 52 khu phố. Điểm tiến bộ nhất chính là tinh thần đối thoại sòng phẳng. Phường quyết tâm không chạy theo thành tích. Thay vì dùng điểm số 8,41 để "tô hồng" báo cáo, lãnh đạo cơ sở chọn nhìn thẳng thực tế. Đó là các chỉ số thành phần thấp nhất để tìm giải pháp. Và cam kết: Khu phố nào vướng mắc ở chỉ số nào, hệ thống chính trị tập trung tháo gỡ ngay tại đó!
Tuyên bố này lập tức đưa các con số khô khan thành chuyển động thực tế. Từ phản hồi của người dân, chính quyền địa phương đã bắt tay "kiến tạo" lại. Tìm kiếm quỹ đất công còn trống. Vận động nguồn lực xã hội hóa để cải tạo thành không gian xanh. Lắp đặt thiết bị thể dục ngoài trời. Đồng thời, tại các địa bàn phức tạp, tổ tự quản an ninh được siết chặt. Ra quân xóa điểm đen rác thải được kích hoạt. Cách làm này thể hiện tư duy phục vụ rõ nét. Nơi đó, chính quyền không ngồi phòng máy lạnh áp đặt chỉ tiêu. Họ dùng chính nhịp đập đời sống để điều chỉnh hành vi quản lý.
Làm sao để số liệu không rơi vào “bẫy thành tích”?
Dù khởi đầu hứa hẹn, để bộ tiêu chí trở thành động lực bền vững chứ không phải phong trào "sớm nở tối tàn", là không dễ. Các chuyên gia xã hội học đã đưa ra những góc nhìn phản biện rất sâu sắc. Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu (Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM) nhận định, cái khó nhất của việc đo lường "hạnh phúc" trên là tính biến động và chủ quan của nó. Niềm vui hay sự an tâm luôn gắn liền với nhu cầu sát sườn hàng ngày. Đó là trường học đầy đủ, đường xá không ngập, thủ tục hành chính nhanh gọn. Do đó, số liệu chỉ thực sự giá trị khi được cập nhật liên tục và phản ánh trung thực nhất tâm tư xã hội.
Thách thức lớn nhất khi vận hành lâu dài mô hình này là vượt qua "bẫy thành tích". Nếu các đợt khảo sát sau này bị hành chính hóa, thì khó thuyết phục. Tức là người dân trả lời vì nể nả cán bộ khu phố gõ cửa phát phiếu. Hoặc chính quyền tìm cách gạn lọc ý kiến trái chiều để làm đẹp số liệu. Lúc đó, bộ tiêu chí sẽ mất đi bộ lọc thực tế, khiến "Phường hạnh phúc" chỉ còn là khẩu hiệu trên giấy.
Bên cạnh đó, cũng cần sòng phẳng nhìn nhận rằng cấp phường gánh nhiều khó khăn. Với nguồn ngân sách eo hẹp và thẩm quyền giới hạn, khó lòng tự giải quyết những điểm nghẽn vĩ mô. Quy hoạch hạ tầng giáo dục, chống ngập hay quỹ đất nhà ở xã hội, tự thân phường không làm nổi. Bộ chỉ số này chỉ thực sự linh nghiệm nếu nó biến thành áp lực chỉ tiêu (KPI) với người đứng đầu địa phương. Bởi sẽ tránh được nạn chỉ dừng lại ở một cuộc dạo chơi số liệu mang tính phong trào để làm đẹp lòng nhau. Mọi thứ không thể xây dựng từ những lời khen ngợi xã giao. Nó phải được xây đắp từ việc dũng cảm nhìn nhận và sửa đổi những điều còn yếu kém.
Từ sáng kiến cấp cơ sở đến khát vọng "Thành phố đáng sống"
Xét cho cùng, sáng kiến của phường Thủ Đức vẫn là điểm sáng thể hiện tư duy dám nghĩ dám làm của đội ngũ cán bộ cơ sở. Ý nghĩa của mô hình không dừng lại ở ranh giới một phường. Thành phố sẽ nhìn vào đây, đi đến đúc kết kinh nghiệm. Từ đó, hướng tới xây dựng một bộ chỉ số chung áp dụng trên quy mô toàn thành phố. Động thái này đồng điệu với chiến lược vĩ mô của TP.HCM. Bởi TP đang nỗ lực đưa đô thị đặc biệt này gia nhập nhóm 100 thành phố có chất lượng sống tốt nhất thế giới.
Nếu mô hình này chứng minh được hiệu quả thực tế năm nay được cải thiện rõ rệt vào năm sau, thì đây là điểm sáng. Và hoàn toàn có thể trở thành một cẩm nang quản trị quý cho các đô thị lớn.
