Nam dược
Dược liệu Việt Nam: Cần một cuộc thanh lọc lớn để trở thành ngành kinh tế sức khỏe
Nếu nhìn ở bề mặt, dược liệu Việt Nam là một kho báu. Chúng ta có điều kiện tự nhiên phong phú, có tri thức bản địa dày, có nhu cầu thị trường ngày càng tăng đối với các sản phẩm chăm sóc sức khỏe nguồn gốc tự nhiên.
Nhưng nếu nhìn sâu hơn, bức tranh ấy lại lộ ra một nghịch lý. Tài nguyên rất lớn, song ngành dược liệu Việt Nam vẫn chưa thể lớn lên như một ngành kinh tế sức khỏe đúng nghĩa. Điều này càng đáng suy nghĩ khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã nhấn mạnh yêu cầu phát triển dược liệu thành một ngành kinh tế chiến lược quốc gia, trong buổi làm việc với Bộ Y tế chiều 20/5 vừa qua.
Dược liệu Việt Nam từ nghịch lý 'xuất thô, nhập rác' đến chuỗi giá trị bị rò rỉ
Điểm nghẽn đầu tiên và kinh niên nằm ở chuỗi giá trị.
Dược liệu Việt lâu nay vẫn thường rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Ta xuất khẩu nguyên liệu thô với giá rẻ. Trong khi khâu chế biến sâu, chuẩn hóa và xây dựng thương hiệu còn mỏng. Chúng ta có những báu vật như sâm Ngọc Linh, quế, hồi, nghệ... Nhưng phần lớn xuất khẩu thô, hoặc sơ chế bán thành phẩm với giá trị gia tăng cực thấp.
Nghịch lý hơn là ở chiều ngược lại. Có đến 70 - 80% nhu cầu dược liệu trong nước đang phụ thuộc vào nguồn hàng nhập khẩu. Mà phần lớn trong số đó là nguồn hàng tiểu ngạch, mập mờ về chất lượng. Thậm chí là “dược liệu rác” đã bị chiết xuất hết hoạt chất.
Nghĩa là chúng ta có tài nguyên nhưng chưa có chuỗi giá trị tương xứng. Ta có vùng trồng nhưng chưa có đủ nhà máy đạt chuẩn GMP-WHO. Ta thiếu các trung tâm kiểm định độc lập. Thiếu luôn năng lực thương mại để giữ phần lợi nhuận xứng đáng cho phần chuỗi giá trị trong nước.
Nếu tiếp tục manh mún, dược liệu sẽ mãi bị nhìn như một ngành nông nghiệp sơ cấp, rủi ro. Thay vì trở thành hạt nhân của một ngành công nghiệp sức khỏe có giá trị gia tăng cao.
Bản chất của một 'ngành kinh tế sức khỏe' đúng nghĩa
Yêu cầu phát triển đồng bộ là lời kêu gọi chung. Từ chọn giống, quy hoạch vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, chế biến sâu đến xây dựng thương hiệu. Nó là điều kiện tiên quyết. Từ đó, dược liệu Việt Nam mới có thể thôi sống bằng tiềm năng, để sống bằng năng lực thật.
Chúng ta đã bắt đầu nhận diện được hướng đi. Thông qua các mô hình "làng dược liệu", vùng phát triển dược liệu gắn với giảm nghèo bền vững và du lịch sinh thái.
Tuy nhiên, không gian của ngành kinh tế sức khỏe rộng lớn hơn thế rất nhiều. Dược liệu không chỉ gói gọn trong những thang thuốc Đông y sắc sọm. Mà phải trở thành nguyên liệu đầu vào cho một hệ sinh thái khổng lồ. Từ mỹ phẩm thảo dược, thực phẩm chức năng, trà, đến các dịch vụ điều dưỡng, trị liệu cao cấp.
Nhưng nhận diện đúng chưa có nghĩa là đi được xa. Muốn giải phóng không gian kinh tế khổng lồ đó để biến dược liệu thành ngành chiến lược, Việt Nam còn phải đi qua một bước khó hơn nhiều: thanh lọc chính mình.
Thanh lọc thị trường: Lấy lại niềm tin từ 'bàn tay sắt'
Cuộc thanh lọc ấy trước hết phải là thanh lọc thị trường. Một ngành hàng không thể đi xa nếu vẫn để hàng giả, hàng kém chất lượng, dược liệu lậu và những lời quảng cáo thổi phồng tung hoành.
Với YHCT, hậu quả của sự hỗn loạn này còn nặng nề hơn. Vì nó trực tiếp phá hỏng niềm tin xã hội. Người bệnh liên tục bị bủa vây bởi các "thần y" tự phong trên mạng xã hội. Họ ngơ ngác giữa các bài thuốc gia truyền giả mạo. Hay nguy hiểm hơn là tình trạng thuốc Đông y bị cố tình trộn tân dược (hoạt chất Tây y) để tạo hiệu quả tức thì... Thì cái mất đi không chỉ là một giao dịch gian dối. Cái mất lớn nhất là sự hoài nghi đổ lên cả một nền y học dân tộc vốn đang rất cần uy tín để bước ra thế giới.
Và như thế, vấn đề nghiêm minh không chỉ mang ý nghĩa đạo đức. Nó là điều kiện sinh tử của cả ngành. Cuộc thanh lọc này không thể trông chờ vào sự tự giác, mà bằng "bàn tay sắt" của pháp luật. Đó là việc siết chặt không gian mạng. Gỡ bỏ và xử phạt nghiêm khắc các quảng cáo thuốc vô căn cứ. Xử lý hình sự các hành vi trộn tân dược vào thuốc Đông y hoặc kinh doanh dược liệu giả. Đồng thời đóng chặt các cửa ngõ tiểu ngạch để minh bạch hóa nguồn gốc dược liệu nhập khẩu.
Thanh lọc từ vùng nguyên liệu đến tư duy hành nghề
Cuộc thanh lọc ấy cũng phải đi sâu vào từng vùng nguyên liệu và cách thức hành nghề. Nếu các vùng trồng vẫn manh mún, lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật. Nếu kiểm định vẫn lỏng lẻo và truy xuất nguồn gốc vẫn chỉ nằm trên giấy. Thì dược liệu Việt Nam còn rất lâu mới có được vị thế. Chúng ta không thể vừa nói chuyện đưa dược liệu xuất khẩu sang châu Âu, Mỹ theo chuẩn quốc tế. Lại vừa chấp nhận để phần thị trường tăm tối, dễ dãi nhất lôi cả hệ thống đi xuống.
Nghĩa là ở đây, phải hình thành một chuỗi liên kết chặt chẽ. Trước hết, Nhà nước phải giữ vai trò kiến tạo bằng cách hoàn thiện hàng rào pháp lý. Phải quy hoạch vùng trồng chiến lược. Đồng thời, có ưu đãi đủ mạnh nhằm thu hút dòng vốn đầu tư vào công nghệ chế biến sâu.
Thứ hai, các doanh nghiệp phải thể hiện vai trò dẫn dắt. Doanh nghiệp bắt tay với nhà khoa học và nông dân để chuẩn hóa vùng trồng theo tiêu chuẩn GACP-WHO. Đồng thời, cam kết bao tiêu sản phẩm và ứng dụng kỹ thuật cao vào sản xuất.
Mắt xích cuối cùng nhưng quyết định, chính là sự chuyển biến từ người hành nghề và người tiêu dùng. Người thầy thuốc phải giữ gìn y đức, kiên quyết nói không với dược liệu bẩn. Người dân cần nâng cao nhận thứcđể từ bỏ thói quen dùng thuốc theo lời đồn thổi vô căn cứ.
Nói cho cùng, dược liệu Việt Nam không thiếu giá trị. Cái còn thiếu là một thị trường đủ sạch, một chuỗi giá trị đủ dày và một niềm tin đủ bền để phần giá trị ấy không tiếp tục rò rỉ sang nước ngoài hay bị bóp nghẹt bởi những con sâu làm rầu nồi canh. Chỉ có cách phải đi qua một cuộc đại phẫu, một cuộc thanh lọc lớn. Làm được điều đó, thì "kho báu" của cha ông mới thực sự thức tỉnh, lớn lên đúng với tầm vóc và kỳ vọng của quốc gia.
