Góc nhìn
Đánh nhau ngoài đường: Cú va chạm nhỏ và cơn giận lớn của đời sống đô thị
Chỉ trong vài chục giây sau một va chạm giao thông trước cổng trường ở Hà Nội, một người phụ nữ chở theo con nhỏ đã liên tục chửi bới, tát vào mặt, đá vào người nam tài xế ô tô lớn tuổi dù người này liên tục chắp tay xin lỗi. Đoạn clip nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội, kéo theo hàng nghìn bình luận phẫn nộ.
Hành vi đánh người giữa đường đáng bị lên án. Nhưng thứ làm người ta trăn trở nhiều hơn là tần suất ngày càng dày đặc của những cơn giận dữ giữa đời sống đô thị. Một cú va quẹt nhỏ giờ đây rất dễ biến thành một cuộc đối đầu bùng nổ. Nơi đó, ranh giới giữa một công dân bình thường và một kẻ hành hung trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Khi đường phố thành "đấu trường" của những cái tôi ẩn danh
Lý giải cho những cuộc ẩu đả trên phố, người ta thường đổ lỗi cho các lý do mang tính "đương nhiên". Đó là đường đông, trời nóng, tiếng ồn. Hoặc áp lực mưu sinh dồn nén khiến con người dễ nổi quạu. Nhưng nếu chỉ có vậy, là không đủ. Tại sao nhiều người ngoài đời vốn rất thanh lịch, có học thức, lại nhảy xổ vào nhau? Thậm chí đang chở theo con nhỏ giống như người phụ nữ trong clip trên, lại có thể ngay lập tức biến thành một kẻ hung hãn?
Bản chất của vấn đề nằm ở tâm lý ẩn danh đô thị và sự phòng thủ cực đoan của cái tôi.
Khi bước ra đường, con người hiện đại có xu hướng tự thu mình vào những "vỏ bọc" an toàn. Họ "sống" trong chiếc ô tô đóng kín cửa. Cựa quậy trên xe máy đi kèm nón bảo hiểm và khẩu trang che kín mặt. Đường phố lúc này không còn được cảm nhận như một không gian cộng đồng. Nó đã biến thành một cuộc "cạnh tranh không gian sinh tồn" khốc liệt.
Trong không gian đó, một cú va quẹt nhỏ không còn được bộ não tiếp nhận như một tai nạn giao thông khách quan. Tương tác đó lập tức bị... dịch nghĩa thành một vụ xâm phạm lãnh thổ. Nặng hơn, là một sự hạ nhục cái tôi. Người ta lao vào nhau không phải vì thiệt hại vật chất của vài vết trầy xước. Lí do lớn hơn: bảo vệ sự tổn thương của lòng tự trọng vốn đã căng cứng.
Đặc biệt, sự ẩn danh giữa dòng người xa lạ, nơi "không ai biết ai là ai", lại là... chiến trường tự do không cần ẩn nấp. Khi đó, họ đã vô tình cởi bỏ chiếc mặt nạ đạo đức và sự tự kiểm soát, vốn được che đậy hàng này. Giữa ngã tư vô danh, họ nghĩ mình có quyền được hoang dã.
Hiệu ứng khán đài và sự bất lực của chiếc "camera chạy bằng cơm"
Có một nghịch lý đáng sợ trong hầu hết các vụ xô xát gần đây: những người lao vào cuộc ẩu đả đều biết xung quanh có camera hành trình, camera an ninh và cả hàng chục người dân đang dán mắt vào họ. Họ biết clip sẽ lên mạng. Họ biết phía sau cơn nóng giận là chuỗi hệ quả lạnh lùng. Đó là bị công an mời làm việc. Bị xử phạt, thậm chí vướng vòng lao lý.
Nhưng tại sao họ vẫn không thể dừng lại?
Bởi vì sự hiện diện của đám đông đô thị ngày nay đã thay đổi tính chất. Ngày xưa ở làng xã, khi có va chạm, phản ứng của lối xóm là lao vào can ngăn. Bà con khuyên nhau "thôi chín bỏ làm mười". Ngày nay ở đô thị, phản ứng đầu tiên của đám đông là gì? Rút điện thoại ra quay clip.
Sự thờ ơ, lạnh lùng của những ánh mắt nhìn qua màn hình điện thoại vô tình tạo ra một "hiệu ứng khán đài". Đám đông xung quanh không còn đóng vai trò là bộ lọc giảm xung đột. Họ, mà trở thành những khán giả kích động một vở kịch bạo lực. Người trong cuộc, thay vì hạ hỏa, lại rơi vào bẫy tâm lý "phải diễn cho tròn vai". Rằng phải chứng tỏ mình không sợ hãi. Rằng không "lép vế" trước ống kính. Sự hung hăng lúc này được phóng đại bởi chính sự im lặng đầy hiếu kỳ của đám đông xung quanh.
Khi niềm tin lung lay và sự lên ngôi của "công lý tự phát"
Chính sự cô độc giữa đám đông lạnh lùng ấy đã đẩy con người đô thị đến một xu hướng ứng xử cực đoan khác. Họ tin vào bản thân và nắm đấm hơn là hệ thống luật pháp. Hãy nhìn lại các vụ việc nhức nhối gần đây mà xem. Vụ hai tài xế rượt đuổi, dùng thanh gỗ tấn công nhau trên đường Phạm Văn Đồng (TP.HCM) hồi giữa tháng 5. Vụ người đàn ông hành hung cả người vào can ngăn hồi đầu tháng 4... Tất cả đều cho thấy sự lên ngôi của thứ gọi là "công lý tự phát".
Trong tư duy của một bộ phận cư dân đô thị, đã hình thành cách ứng xử rất... cá nhân. Dừng lại để phân định đúng sai bằng lời nói. Chờ đợi lực lượng chức năng đến giải quyết. Làm việc với bảo hiểm...Với họ là một quy trình quá phiền hà, tốn thời gian và đầy hoài nghi. Họ ngại phải hành xử một cách văn minh nhưng tốn sức.
Thay vào đó, họ chọn cách nguyên thủy nhất: giải quyết ngay tại chỗ bằng sức mạnh thể chất hoặc sự áp đảo về âm lượng. Để làm gì? Trả lời: để đòi lại quyền lợi tức thời. Nắm đấm được lựa chọn như một thứ "pháp luật nhanh". Rất nhanh, thắng - thua biết liền. Khi niềm tin vào những quy chuẩn ứng xử công cộng bị hạ thấp, bạo lực tự khắc sẽ leo thang để điền vào chỗ trống.
Hệ lụy từ những thuật toán "bình thường hóa" sự hung hăng
Đáng ngại hơn, những cơn giận dữ này không chỉ dừng lại ở mặt đường. Nó đang được nuôi dưỡng ngược lại bởi không gian số. Khi các video đánh nhau, chửi bới, "dằn mặt" ngoài đường xuất hiện với tần suất dày đặc mỗi ngày trên các nền tảng mạng xã hội, thì một vùng xám nguy hiểm trong nhận thức cộng đồng bắt đầu hình thành: Sự hung hăng đang bị bình thường hóa.
Người xem dần quen với việc nhìn thấy người ta giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lực. Ranh giới giữa cái ác, cái xấu và sự bình thường bị mờ nhòe. Đáng buồn thay, những cơn giận bắt đầu từ chuyện rất nhỏ nhưng luôn kết thúc bằng tổn thất rất lớn. Một người nhập viện. Một người vào tù. Một gia đình tan nát. Và những đứa trẻ phải chứng kiến cảnh người lớn bạo lực ngay trên đường đi học.
Đô thị càng hiện đại, hạ tầng có thể mở rộng, camera có thể phủ kín, luật xử phạt có thể nặng hơn.
Nhưng tất cả những công cụ quản lý đó sẽ trở nên bất lực nếu con người không bước ra khỏi chiếc vỏ bọc ích kỷ của cái tôi ẩn danh. Và không học cách từ bỏ thứ "công lý tự phát" nhân danh sự nóng nảy. Hãy nhớ rằng, hạ hỏa một cơn giận giữa đường không phải là hèn nhát. Mà đó là năng lực định vị bản thân của một con người văn minh thực thụ.
