Nông thôn mới
Chộn rộn mùa quất Tết
Tháng mười một, mưa sũng ướt những trái quất nõn tơ, lay lất phất trên vai người làm vườn. Như chưa từng biết tới mưa bão tơi bời mà ngấn bùn non còn nguyên đó, trong không gian đầy hơi nước, thỉnh thoảng lấp lánh những giọt mưa tinh khôi buổi sáng mai, dẫn... link cho một mùa quất Tết lại về với thủ phủ quật Hội An Tây của thành phố Đà Nẵng.
Ở đó, quật (theo cách gọi của người miền Bắc là ‘quất’, người miền Nam là ‘tắc’) không chỉ là kinh tế mà còn giàu giá trị văn hóa; bởi gìn giữ, tiếp nối hàng trăm năm qua. Mùa quật chộn rộn các công đoạn chăm chút. Người làm vườn quật nâng niu từng lộc non, trái quật, cành lá để tạo nên những chậu quật thế vững chãi, thần thái, kể câu chuyện về cái mới, kỳ vọng, kết nối...
Bán…tết cho người
Tôi ngỡ ngàng bước vào vườn quật xanh ngút mắt của ông Nguyễn Văn Dũng (tổ dân phố Trảng Suối, phường Hội An Tây). Cơ man nào là quật, hàng nghìn chậu đang được sắp xếp ngay hàng thẳng lối. Những chậu quật như lấp lánh trong làn mưa, lá như những mắt long lanh. Màu xanh thắm của trái, lá xen kẽ với màu trắng mởn mơ của nụ quật vừa nở. Không gian kéo loãng ra trong làn mưa buổi sớm.
Anh Nguyễn Văn Quý, thợ làm vườn đang tỉa cành cho những chậu quật. Nước đọng lại những giọt lớn, loang chảy trên mắt, trên mặt xuống vai, áo anh. Anh Quý nói, trong mưa, các chậu quật càng tinh tươm hơn, đầy sức sống, sẵn sàng bung nở những chùm quật chín mọng. Cây quật đang mời gọi một mùa hy vọng, may mắn, viên mãn.
Các công đoạn tỉa cành, lặt lá của anh Quý trông rất kỳ công. Với đôi tay uyển chuyển, anh thoắt cắt lá, thoắt tỉa ngọn, bỏ đi những nhánh nhỏ, hái các quả quật không đạt yêu cầu. Nghề chăm sóc quật sợ nhất là mưa. Mưa tạo môi trường thuận lợi giúp các côn trùng, động vật gây hại được dịp tấn công gây bệnh cho cây quật. Vì thế rất lo toan cây quật sẽ bị vàng lá, rụng lá, rụng trái và nguy hiểm hơn là thối rễ nếu mưa nhiều ngày liền mà không tháo kịp nước. “Mưa không thể phun thuốc đã là mối lo. Khi nắng vừa hửng phun thuốc xong lại mưa tới sẽ trôi hết thuốc. Thời tiết tháng này đỏng đảnh lắm, chú tâm từng công đoạn để chăm sóc, bảo vệ các chậu quật phát triển đúng dịp tết đến”, anh nói.
Nhìn những chậu quật xanh um, đầy trái lại xum xuê lá cành, những tưởng từ nay đến tết, chăm sóc quật sẽ đơn giản. Ông Dũng với kinh nghiệm trồng quật tết từ năm 1987 đến nay cười: “Ba mươi chưa phải là tết”. Ông bảo, nhiều năm gặp phải tình cảnh, quật đang sinh trưởng tốt thì đột nhiên trái chai lại, sậm màu, chín không đều. Ứng phó với tình huống, ông Dũng lục lọi hết kinh nghiệm, tưởng như mấy mươi năm trồng quật tụ lại trong một ngày, từ châm nước cho cây, đến che nắng, hạn chế phân bón, vạch hết các kẽ lá trong từng cành, nhánh để bắt sâu, trám lại chỗ thân cây bị đục bằng thuốc sinh học tự chế. “Nghe dự báo từ nay đến tết còn nhiều trận bão. Lại thêm lũ lụt có thể khiến cho các chậu quật ngã đổ, ngập úng.
Tôi sẽ bố trí chỗ cao ráo, che chắn kỹ để tập kết các chậu quật nếu thời tiết chuyển biến xấu, nhưng vẫn lo. Nghề làm quật kéo dài đúng 1 năm trời đi kèm với nỗi lo cũng quãng thời gian đó”, ông Dũng lại cười.
Những người làm quật tết là những người… không có tết. Họ chỉ biết bán tết cho người thưởng quật. Trước tết thì lo bán cây, sau tết lại lo chăm sóc lứa mới cho kịp vụ tết đến. Có năm ở phường Hội An Tây trễ mất vụ quật tết. Nỗi buồn đằng đẵng, những người làm quật chẳng buồn đi đâu, ngồi tự dày vò mình đã làm gì sai với nghề quật tết. Để có những chậu quật tết kịp thị trường, người trồng quật phải bỏ ra nhiều công sức chăm sóc, nhất là ứng phó với sâu bệnh, thời tiết cực đoan khi biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt. Mùa mưa không được để ngập, mùa khô không được để cây thiếu nước. Đầu vụ phải thay đất, làm chậu cho quật giống. Vào vụ thì bón phân, thường xuyên cắt tỉa lá, búp quật. Sau khi cây đồng loạt ra hoa đúng thời điểm, phải thúc cho trái to tròn, cắt cành... Khi đã có cây quật sai cành, xanh lá, hoa trái xum xuê, công việc vẫn còn chưa kết thúc, phải tạo dáng đẹp, phù hợp với sở thích người dùng, xu thế của thị trường.
Quật thế, hơn một thú chơi
Hội An Tây là vùng đất duyên nợ với quật tết. Ở đó, đất cát pha rất mịn, mỡ màng, phù hợp với sinh trưởng của cây quật. Dân gian còn lưu truyền câu chuyện, gần thế kỷ trước, trong vườn cây ăn quả của một nông dân ở xóm Bàu Ốc có một cây lá xanh, thân gai, trái chín vàng, có vị chua chua, ngọt ngọt, mọi người ăn thử khen ngon. Thế là người nông dân rủ rê bạn mình cùng chiết cành trồng thử trên mảnh vườn nhà. Ban đầu quật trái chủ yếu để làm nước giải khát, làm mứt, thấy cây trái chín đẹp vào mỗi dịp tết, người trong làng đem trồng vào chậu, tạo dáng trang trí rồi từ đó nghề trồng quật tết dần phát triển.
Câu chuyện khởi điểm về nghề trồng quật tết của người dân Hội An Tây cũng mộc mạc như bao làng nghề mộc Kim Bồng, gốm Thanh Hà, rau Trà Quế... Qua quá trình lao động, sáng tạo miệt mài, những người theo nghề trồng quật tết đã đúc kết kinh nghiệm thành những tri thức dân gian quý giá, trao truyền cho các thế hệ tiếp nối giữ gìn qua bao nhịp thăng trầm, dòng chảy của thời gian.
Nắng lên. Nắng, gió, mưa quyện lại trên những cành, lá, trái quật như những đợt sóng miên man bên những ngẫm ngợi về văn hóa tạo thế cho quật tết của những nghệ nhân Hội An Tây. Ông Nguyễn Viết Ninh (tổ dân phố Bàu Ốc) có thâm niên 60 năm theo nghề cho hay, tạo thế cho quật tết là phong tục rất riêng của người dân Hội An Tây. Có nhiều thế quật rất đặc biệt như thế trực, ngũ phúc, bát tiên, huynh đệ, mẫu tử, tứ quý... Mỗi thế quật đều có nguồn gốc, ý nghĩa riêng, mang mong ước về cuộc sống thanh bình, đoàn kết, may mắn, viên mãn. Mỗi thế quật còn là quan điểm về sự sống, cốt cách con người, các giá trị nhân văn cao đẹp.
Ông Ninh đã dành hàng chục năm qua để uốn nắn, cắt tỉa, chăm bẵm cho các thế quật tết. Hơn hết, ông Ninh đặt hết tâm trí của mình cho thế trực của cây quật. Bởi đó là thế thẳng, tượng trưng cho cốt cách của con người vượt qua nghịch cảnh, chí khí và quân tử. Cây quật của ông Ninh thẳng đứng, kiểu dáng thon gọn, cành nhánh đầy đủ, cân đối, trông rất vững chãi như con người cương nghị. Trên gương mặt sạm nắng của ông Ninh in hằn vết dấu thời gian, một thuở gian truân hiện về, có lúc tưởng đã chết đi nhưng ông Ninh vẫn rắn rỏi, can trường trong giọng kể.
Ông bảo: “Thời gian của tôi chắc còn lại không nhiều. Tất cả những gì muốn nói, tôi đều dành hết cho thế trực của cây quật. Người ta đọc, có thể ghi nhận giá trị bởi thế quật đó. Những ai muốn giao lưu về tạo thế trực cho quật tết, tôi đều mở lòng”.
Đã 60 năm qua, ông Ninh bảo không ngày nào thôi nghĩ về tạo thế cho quật tết. Bởi đó chính là cốt cách trong thú chơi quật tết tao nhã. Ông Ninh gắng tạo thế quật tết hội tụ đủ các yếu tố ngũ hành. Hoa quật tết phải có màu trắng, lá phải xanh đậm, thân rắn rỏi, vững vàng, quả chín vàng rực rỡ, ngay cả đất trong chậu quật cũng phải lựa chọn kỹ càng, giúp cây quật tết bung nở. “Thế của cây quật tết, ngoài dáng đẹp, còn phải có lộc, trù phú, sức sống mới cho khởi đầu của một năm đang đến”, ông Ninh chia sẻ.
Cứ đến tháng chạp, người dân các phường Hội An Tây, Hội An, Hội An Đông, Tân Hiệp, du khách trong, ngoài nước nôn nao chờ những chậu quật tết rạng rỡ ở phường Hội An Tây. Những chậu quật tết đã trở thành niềm mời gọi, thân thiện, nhắn nhủ về dòng chảy không dứt của cũ, mới, bình an, thanh tịnh, kỳ vọng chinh phục một đỉnh cao nào đó trong mong ước. Đón quật tết còn là cuộc gặp gỡ, tỏ bày, trò chuyện tâm tưởng. Ông Mai Kim Phương, Trưởng phòng Văn hóa - xã hội, UBND phường Hội An Tây cho rằng, địa phương thường niên tổ chức ngày hội câu quật tết vào mùng mười tháng Chạp. Trưng bày, giới thiệu những thế quật đẹp, độc đáo, đặc sắc chính là tôn vinh bản sắc văn hóa của địa phương.
Chia tay, tôi nhớ lời ông Phương, rằng, cây quật tết không chỉ là điểm đến của thưởng lãm nghệ thuật mà còn kể câu chuyện về cội nguồn, tình yêu, cuộc sống xứ mình…