Góc nhìn
Cải lương đang thiếu gì sau cuộc phục chế bằng AI?
Trước làn sóng AI, việc Đài truyền hình TP.HCM (HTV) ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo này để phục chế bản màu vở cải lương Tiếng trống Mê Linh, cho thấy tính “thức thời” của nhà đài. Vừa đánh thức ký ức của các thế hệ nghệ sĩ - khán giả về một thời vàng son của sân khấu cải lương. Vừa khơi gợi sự tò mò, tiếp cận của một bộ phận công chúng trẻ. Đưa họ đi từ công nghệ đến… nghệ thuật cải lương.
AI làm "sống lại" Thanh Nga
Không phải đợi đến khi có bản màu, thì Tiếng trống Mê Linh mới làm thổn thức bao khán giả. Nhưng hình ảnh huyền thoại Thanh Nga được phủ màu, như kéo bà về gần hơn với công chúng thực tại. Nó thật sự lay động không ít trái tim yêu Thanh Nga. Tô đậm thêm sự tiếc nuối gần nửa thế kỷ về cuộc ra đi lẫm liệt ấy. Nên, dù là bản phục chế đầu tiên, hẳn còn nhiều cách tối ưu có thể làm tốt hơn, “đẹp và thật” hơn cho một vở diễn sân khấu thì đây vẫn là một hướng đi đáng ghi nhận, cổ vũ. Đồng thời góp phần giữ chân khán giả cải lương, tìm thêm khán giả trẻ-mới cho bộ môn sân khấu dân tộc này.
Sau Tiếng trống Mê Linh, hiện HTV đang tiếp tục “nâng cao tay nghề” để phục chế các vở cải lương kinh điển.
Cách làm mới những vở cổ-kinh (điển) này là chính đáng. Song, ngoài nó ra, cải lương còn có thể “đổi mới sáng tạo” như thế nào nữa để ít nhất bắt kịp nhịp sống? Đó là chưa nói đến khả năng dự cảm và thiên chức dẫn dắt thời cuộc như một phẩm chất của nghệ thuật sáng tạo.
Cải lương đang thiếu gì?
Nếu cuộc phục chế bằng AI là cách đánh thức “kho báu quá khứ”, thì cải lương - với tư cách là bộ môn nghệ thuật đặc thù, sẽ ra sao? Nó sẽ tạo ra những tác phẩm gì? Độ sáng tạo, chất nghệ thuật có chạm đến mọi cung bậc cảm xúc như đã từng từ bao vở diễn đình đám?
Và quan trọng, nó có bắt nhịp hơi thở của đời sống xã hội, bao nỗi niềm, thân phận, cũng như khát vọng muôn đời của nghệ thuật là thanh lọc, thức tỉnh, bảo vệ, tôn vinh con người?
Cải lương cần hơn thế - không chỉ là cuộc phục chế hình thức, phủ màu lên những thước phim trắng đen, làm nét hơn những góc quay bị nhòe, mờ về độ sáng, đường viền… Cải lương cần và phải có được một “hệ sinh thái” sáng tạo. Cần làm nghề, truyền nghề và lan tỏa các giá trị “thật và đẹp” - như tuyên ngôn nghệ thuật của một trong những vị Tổ nghề, NSND Nguyễn Thành Châu.
Mà bắt đầu và cốt lõi nhất, là từ kịch bản. Sân khấu cải lương đang vừa thiếu vừa yếu đội ngũ tác giả. Lại bị rơi vào hiện tượng chắp vá, dễ dãi, tùy tiện bởi một bộ phận “thợ viết” hơn là soạn giả - hiểu đúng nguyên nghĩa của nghề-nghiệp này.
Hãy lật lại “bài học” từ thế hệ của Năm Châu, Trần Hữu Trang, Mộc Linh, Hà Triều, Hoa Phượng, Ngọc Linh … Từ họ, các tài năng diễn viên, đạo diễn đã được phát hiện, thăng hoa như thế nào. Cho đến “kiến trúc sư trưởng” Lê Duy Hạnh, ông đã “thiết kế” nên một thời vàng son cho nghệ thuật cải lương sau năm 1975, trong đó có dòng thể nghiệm. Một trong những người thể hiện thành công tác phẩm Lê Duy Hạnh, NSND Bạch Tuyết khẳng định: “Không có tác giả giỏi, không có tác phẩm hay, diễn viên chúng tôi không thể có đất để sáng tạo”.
Cần lắm người tài
Vậy nên, trong công cuộc “vươn mình” của TP.HCM hiện nay, văn hóa được xác định là một trụ cột quan trọng, thành phố cũng hướng đến xây dựng một nền công nghiệp văn hóa. Điều đó rất đúng. Nhưng để làm cho trúng và tạo dựng đủ-đầy một nền văn hóa giàu có, thì không chỉ là xây nhà hát to, nhập máy móc khủng, rầm rập quanh năm. Điều quan trọng hơn là sự dẫn dắt bởi những con người tài năng- sáng tạo; được truyền đi bởi một “hệ sinh thái” đổi mới- sáng tạo, tự do - trách nhiệm, khát vọng - nhân bản.
Cụ thể hơn, nó cần một người- hay nhiều hơn thế một năng lực, trách nhiệm biết tập hợp, kết nối và phụng sự cho nghệ thuật cải lương. Nó cần một sự hiểu-biết và tình yêu dành cho bộ môn nghệ thuật này để tập hợp và khơi thông các dòng chảy sáng tạo, những cá tính tài năng. Và tất nhiên, nó biết phải bắt đầu như thế nào để đi tìm, quy tụ, nâng chất những tiềm năng cho đến tài năng tác giả, diễn viên, đạo diễn.
…
Sau sự ra đi của tác giả Lê Duy Hạnh, gia đình ông đã tập hợp và phát hành toàn bộ trước tác của ông ( 5 tập kịch tuyển chọn trong cuộc đời sáng tác của ông). Một nguyện vọng rất ý nghĩa từ gia đình, đó là công bố toàn bộ tác phẩm để trao thêm chất liệu, kịch bản văn học - sân khấu để các nghệ sĩ, người đọc có thể “đọc” kịch Lê Duy Hạnh, dàn dựng, diễn xuất các vở kịch, cải lương Lê Duy Hạnh.
Và đó là một trong những sự bắt đầu - như đã nói ở trên - để đi tìm tác giả, tác phẩm, trong khi vẫn phục chế những vở kinh điển, trước khi bắt tay những “công trình” to tát!
