Chính sách
Cua Cà Mau: Từ phòng thí nghiệm Mỹ đến… càng nuôi càng chết
Từ vài nghìn héc-ta thuở ban đầu, đến nay diện tích nuôi cua đã mở rộng lên trên 250.000 ha, mang lại nguồn thu vượt ngưỡng 10.000 tỷ đồng mỗi năm và tạo nên danh tiếng "Cua Cà Mau ngon nhất nước". Nhưng danh không phá nổi nghịch lý càng nuôi càng chết.
Cua Cà Mau bò… sang đến Mỹ và không thuốc đặc trị
Nhìn lại cột mốc mùa khô năm 2024, khi nắng hạn gay gắt và xâm nhập mặn đạt đỉnh vào tháng 3 và tháng 4, thảm kịch cua chết diện rộng đã xảy ra trên 2.020 ha. Mức độ thiệt hại chạm mốc khủng hoảng khi các huyện trọng điểm. Năm Căn mất từ 25 - 40%. Ngọc Hiển mất 30 - 70%. Trần Văn Thời bị xóa sổ từ 30 - 80% sản lượng. Những con cua chết tấp đầy bờ bờ bao, thân bám rong, mang đen kịt do hoại tử. Nguồn nước ô nhiễm từ đó, khiến tôm nuôi cũng chết theo.
Tình hình căng thẳng đến mức các cơ quan quản lý tại địa phương rơi vào trạng thái khủng hoảng thông tin. Tháng 5/2024, Sở Khoa học và Công nghệ Cà Mau đã phải cử nhân sự mang mẫu cua bệnh bay sang tận Đại học Arizona (Mỹ). Nơi đây có các phòng thí nghiệm hàng đầu thế giới. Và hy vọng ác chuyên gia quốc tế sẽ giải mã, tìm kiếm câu trả lời về tác nhân gây bệnh.
Đến nay, trải qua hai năm phân tích và đối thoại khoa học, "hung thủ" cuối cùng đã bị các cơ quan chuyên môn vạch trần danh tính. Qua đợt khảo sát thực địa mới nhất của Cục Chăn nuôi và Thú y (Bộ NN - MT), nguyên nhân chính gây ra dịch bệnh dai dẳng hiện nay là một loài nội ký sinh trùng giáp xác chân đều (tên khoa học là Portunion conformis, thuộc họ Entoniscidae, bộ Isopoda – mà trước đây trong các nghiên cứu năm 2020 - 2021 thường được gọi tên là giáp xác chân tơ).
Tuy nhiên, câu trả lời từ các phòng thí nghiệm tiên tiến không đi kèm với một phép màu. Ông Nguyễn Ngọc Tiến, Phó trưởng Phòng Dịch tễ thú y (Cục Chăn nuôi và Thú y) thẳng thắn thừa nhận thực tế đáng buồn. Rằng, đến nay thế giới vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho loại ký sinh trùng này. Những hiểu biết khoa học toàn cầu về chúng còn rất hạn chế.
Từ hành trình lặn lội sang Mỹ năm 2024 cho đến thực trạng bế tắc của năm 2026, câu chuyện của con cua Cà Mau không còn đơn thuần là một bài toán dịch tễ học. Nó phơi bày những nghịch lý sâu sắc trong tư duy quản trị ngành hàng. Còn nữa, là tập quán canh tác của con người trước làn sóng biến đổi khí hậu.
Thất bại của tư duy "cứu cánh ngoại bang" và sự đứt gãy khoa học
Việc phải mang mẫu cua sang tận Mỹ, phản ánh sự yếu thế của năng lực nghiên cứu thực địa tại chỗ thời điểm đó. Mỹ hay Canada có thể sở hữu những thiết bị giải trình tự gen tối tân. Nhưng chuyên gia của họ không sống trong lòng hệ sinh thái rừng ngập mặn Cà Mau. Họ nghiên cứu con cua trong các lồng kính vô trùng. Còn con cua Cà Mau lại đang chết trong những ao đất sình bùn chịu áp lực của nắng nóng gay gắt.
Sự phụ thuộc vào các công bố hàn lâm nước ngoài khiến chúng ta chậm trễ trong việc đưa ra giải pháp ứng phó. Vũ khí công nghệ cao của phương Tây bó tay. Bài toán sinh kế của người nông dân Cà Mau, bế tắc. Bản chất dịch bệnh bắt nguồn từ sự mất cân bằng sinh thái do chính con người tạo ra. Bệnh này, không phải do thiếu một công thức hóa học.
Bẫy "thu tỉa thả bù": Khi con người tự nuôi dịch bệnh
Ngành chuyên môn đã chỉ rõ: Chính mô hình nuôi quảng canh tự nhiên theo kiểu "thả mặc cho trời" và tập quán "thu tỉa thả bù", là thủ phạm. Nó liên tục là nguyên nhân khiến dịch bệnh lặp đi lặp lại. Vì áp lực mưu sinh, các ao đầm tại Cà Mau gần như không bao giờ có giai đoạn ngắt vụ. Ao không có thời gian phơi đầm để cắt đứt vòng đời của ký sinh trùng.
Khi con người từ chối việc để đất và nước được nghỉ ngơi, chúng ta vô tình tạo ra một "khu nghỉ dưỡng vĩnh cửu" cho mầm bệnh. Chu trình lây nhiễm giữa cua và giáp xác chân chèo được duy trì liên tục. Nó biến những vùng rừng sinh thái vốn là niềm tự hào thành những ổ dịch âm ỉ, chực chờ bùng phát khi thời tiết bất lợi.
Nghịch lý địa chính trị nguồn nước và sự bất khả thi của các khuyến nghị
Ngành thú y khuyến cáo bà con điều tiết độ mặn xuống dưới 15‰ để ức chế sự phát triển của ký sinh trùng. Bởi chúng phát triển mạnh nhất ở biên độ 17‰ – 30‰. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ vĩ mô, đây là một khuyến nghị mang tính bất khả thi.
Cà Mau vốn đã không có nước ngọt thượng nguồn. Hiện tại và tương lai gần, khi siêu dự án kênh đào Funan Techo của Campuchia đi vào vận hành, tình hình sẽ căng hơn. Dòng nước ngọt đổ về sông Tiền và sông Hậu dự báo sẽ sụt giảm đến 50% vào mùa khô. Mặn sẽ xâm nhập sâu hơn và vĩnh viễn hóa các vùng châu thổ. Yêu cầu hạ độ mặn trong bối cảnh cạn kiệt nguồn nước ngọt toàn vùng, là bất khả. Đó là lời đánh đố đối với người nông dân. Độ mặn cao từng là "vũ khí bản địa" giúp thịt cua Cà Mau ngon ngọt nhất nước, thì nay đã khác. Dưới tác động của biến đổi khí hậu và địa chính trị, nó lại quay đầu trở thành đồng minh đắc lực của dịch bệnh.
Sản phẩm nhà giàu, tư duy nhà nghèo
Cua Cà Mau có giá tới 1 triệu đồng/kg. Được ví có chất lượng không thua kém gì King Crab của Mỹ hay Canada. Và mang lại doanh thu chục nghìn tỷ. Thế nhưng, ngành hàng xa xỉ này lại đang được vận hành bằng một hạ tầng kỹ thuật thô sơ. Đi cùng là tư duy quản lý của một sinh kế xóa đói giảm nghèo.
Chúng ta tự hào về "nuôi trồng tự nhiên", nhưng lại nhầm lẫn giữa "thuận tự nhiên" và "phó mặc cho tự nhiên". King Crab của Bắc Mỹ được bảo vệ bằng hệ thống hạn ngạch nghiêm ngặt. Công nghệ định vị và kiểm soát sinh thái của họ rất khắt khe. Trong khi đó, Cua Cà Mau, lại đang phải cá cược số phận của mình với từng con nước triều. Nguy nan hơn, là phải sống với mùa hạn mặn ngày một khắc nghiệt.
Cần cuộc cách nội sinh về canh tác
Khi thuốc đặc trị vẫn là một ẩn số xa vời. Cứu cánh duy nhất của con cua Cà Mau phải đến từ một cuộc cách mạng nội sinh về phương thức canh tác.
Cần từ bỏ tư duy quảng canh hoang dã. Áp dụng nghiêm ngặt nguyên tắc "cùng vào - cùng ra". chấp nhận có khoảng lặng ngắt vụ. Phơi đầm. Tiêu độc khử trùng. Tất cả là để cắt đứt xích vòng đời của ký sinh trùng chân đều. Tức là phải chuyển sang sinh thái có kiểm soát.
Thay vì chờ đợi hóa chất, hãy dùng cơ chế đấu tranh sinh học. Tăng cường thả nuôi luân canh các loài cá biển phù hợp vào ao đầm. Việc này là để chúng tiêu thụ giáp xác chân chèo (vật chủ trung gian. từ đây, chặt đứt gãy chuỗi lây nhiễm. Đồng thời, tập trung nghiên cứu, chọn lọc dòng giống tốt. Đó là cua cỏ, cua càng đỏ, càng tía. Đây là loài vốn có gen kháng bệnh tốt hơn. Từ đó, thay thế dần các dòng mẫn cảm.
Tìm cách kéo độ mặn xuống dưới 15‰, là không thể. Vậy, cần đặt mục tiêu chọn tạo các dòng giống cua có khả năng sinh trưởng tốt. Tất nhiên, nó phải miễn nhiễm với ký sinh trùng ngay trong điều kiện độ mặn vượt ngưỡng 30‰.
Con cua không thể tự bò đi tìm câu trả lời cho sự sinh tồn của chính nó. Câu trả lời nằm ở hành động của con người. Hoặc là dũng cảm thay đổi những tập quán canh tác manh mún để thích ứng. Hoặc là chấp nhận nhìn một "đặc sản quốc gia" lụi tàn theo những mùa đại hạn.
