Chuyện làm ăn
Du lịch cộng đồng từ... lòng tự tôn bản địa |Bài 7: Tà Lang - Giàn Bí và những nông dân đứng lớp giữa rừng
Trong khi nhiều làng quê đang dần bị "Kinh hóa", đánh mất bản sắc vì du lịch; thì có những vùng đất tại miền Trung đang chuyển động rất khác.
Ở đó, từng nông dân, diêm dân, hay những bà cụ làng chài từng mang nặng mặc cảm nghèo khó bỗng trở thành những "người thầy". Họ tự tin đứng lớp, truyền trao tri thức bản địa. Khách đến, trả "học phí", học cách sống chậm lại và được sưởi ấm bởi tình thân nguyên sơ.
Thông qua sự dấn thân của những người mở đường tận tụy, loạt bài viết sẽ đưa độc giả bước vào một hành trình "du lịch học tập cộng đồng" - nơi đánh thức lòng tự tôn, để những người yếu thế tự đứng lên giữ rừng, giữ biển và kiêu hãnh sống bằng chính di sản của tổ tiên mình.
Bài 1: Gò Cỏ - Từ những năm tháng 'không có đám cưới, chỉ có đám tang'
Bài 2: “Làm du lịch không cần biết tiếng Anh, chỉ cần biết… tiếng làng mình”
Bài 3: Bí mật ‘hoang sơ và văn minh’ về Gò Cỏ
Bài 4: Ông Đoàn Sung - Người đi ngược
Bài 5: "Cộng đồng này không chỉ nghèo mà còn tổn thương"
Bài 7: Tà Lang - Giàn Bí và những nông dân đứng lớp giữa rừng
Không bảng đen, không giáo án, cũng không ai đứng trên bục giảng. Nhưng giữa nếp nhà dưới chân núi, bên khung cửi, bìa rừng… những “lớp học” vẫn diễn ra. Ở đó, người dạy không có bằng cấp. Còn người học lại mang theo cả một hệ thống tri thức. Và trong sự đảo chiều ấy, một câu hỏi hình thành: ai mới là người thực sự nắm giữ tri thức?
Lớp học không phấn, không bảng
Người đàn bà Cơ Tu tên Trần Thị Phương ngồi trước khung cửi. Tay thoăn thoắt luồn từng sợi chỉ qua những thanh tre. Cái dáng ngồi quen thuộc đến mức như thể nếu thiếu đi tiếng kẽo kẹt đều đều ấy thì buổi sáng ở Tà Lang - Giàn Bí (phường Hải Vân, TP Đà Nẵng) sẽ mất đi một phần nhịp sống. Phía ngoài, con chó lim dim bên bậc thềm, thỉnh thoảng dỏng tai khi vọng lại tiếng cười của khách. Gió từ phía sông Cu Đê thổi lên, từ rừng xuống, mang theo mùi ẩm và mùi khói bếp còn vương. Không gian ấy không có chút dáng dấp nào của “lớp học”. Nhưng buổi học lại đang diễn ra theo một cách rất riêng.
Nhóm sinh viên từ phố thị Đà Nẵng lên, ngồi ngay ngắn, tay cầm bút ghi chép. Có người lúng túng không biết nên nhìn cuốn sổ hay nhìn vào đôi tay đang dệt của bà. Một nữ sinh khẽ hỏi: “Cô ơi, cái này mình dệt lâu không ạ?”. Bà Phương vẫn chăm chú trong khung cửi: “Mười mấy ngày. Làm kỹ thì lâu hơn”. Sinh viên khác chen vào: “Dạ, vậy cực không cô?”. Bà cười nhẹ: “Cực chứ. Nhưng quen rồi thì thấy thường”.
Tiếng cửi kẽo kẹt. Tiếng suối đổ xuống sông Cu Đê vọng lại từ triền núi, tiếng gà trưa trong xóm. Và cái không khí yên tĩnh đặc biệt của một buổi học không có bảng đen, không có điểm số, không có đề cương, chỉ có con người ngồi cạnh nhau và thời gian như trôi chậm lại.
Không ai nghĩ rằng đó là lớp học. Vậy mà những cuốn sổ được mở ra, từng động tác quen thuộc của người dệt vải bỗng trở thành thứ được quan sát và hỏi đến cùng. Ranh giới giữa “lao động” và “tri thức” bắt đầu dịch chuyển. Có những điều người ta học nhiều năm trong trường lớp. Nhưng phải đến khi ngồi xuống bên một khung cửi, mới nhận ra mình đang đứng trước một hệ thống hiểu biết khác - không có tên gọi, nhưng lại có khả năng trao truyền qua nhiều thế hệ.
Bà Phương không biết mình đang “giảng bài”. Bà chỉ đang làm phần việc của mình, như đã làm suốt mấy chục năm. Nhưng mười lăm ngày dệt một tấm thổ cẩm không đơn giản là thời gian. Đó là cả một chuỗi tri thức truyền qua tay, qua mắt, qua những buổi chiều ngồi cạnh mẹ từ khi còn thơ bé.
Một tấm thổ cẩm hoàn chỉnh bán được chưa đến một triệu đồng. Người ta chỉ nhìn nó theo định giá ở chợ phiên chứ mấy ai ngồi lại hỏi xem trong tấm thổ cẩm ấy chứa đựng những gì. Chỉ đến khi có người từ thành phố ngồi xuống, cầm bút ghi chép, hỏi từng chi tiết - thì bà Phương mới bắt đầu nhận ra: cái việc mình làm hơn ba mươi năm nay lại là thứ người khác phải đến để học.
Ở Tà Lang - Giàn Bí, Nam Mỹ, Nam Yên, những lớp học như thế không có lịch cố định, không có chuông báo vào tiết học, nhưng bắt đầu rất đúng giờ. Chính là giờ mà người dân bắt đầu một ngày của họ.
"Có người đến học mới biết cái mình đang làm là thứ người ta cần"
Ông Trương Văn Mỹ gần 70 tuổi, ngồi trước hiên nhà ở thôn Tà Lang, tay cầm con dao nhỏ, tỉ mẩn vót từng nan tre. Đã 6 năm làm du lịch, nhưng ông thường không biết trước khi nào khách đến. Có khi họ đứng quan sát một lúc lâu rồi mới hỏi. Ông cũng không giới thiệu, chỉ làm, rồi trả lời khi được hỏi. Khách muốn học, ông cẩn thận hướng dẫn, rồi cười hiền khi thấy họ nhầm một đoạn đan. “Sai rồi. Làm lại”. Khách gãi đầu gãi tai: “Khó hơn con tưởng nhiều”. Giọng ông chậm rãi: “Mới học thì cứ làm từ từ, vội là nhầm đó”. Người khác hỏi: “Ai là người dạy ông đan các món đồ tre?”. Ông vừa chỉnh lại quãng đan cho khách vừa đáp. “Hồi nhỏ ngồi bên xem, thấy cha làm thì mình làm theo...”
Có những lúc chỉ có tiếng nan tre khô chạm vào nhau, tiếng dao lướt nhẹ, và tiếng gió đi qua hiên nhà. Từ ngày thôn xóm làm du lịch, mỗi năm, ông thu về gần mười triệu đồng từ việc bán đồ đan lát và hướng dẫn khách. Số tiền không lớn. Cũng chưa thể gọi là một nguồn thu ổn định. Nhưng với ông, ý nghĩa không chỉ nằm ở tiền. “Trước giờ mình làm để dùng. Giờ có người tới học, mới biết cái cách mình làm là thứ người ta cần”.
Trước khi tham gia vào du lịch học tập cộng đồng, bà Trần Thị Phương là người “bản tính rụt rè, ít nói, thấy người đông là không dám tới, nói cũng không được, thấy sợ lắm”. Có thời, thấy khách lạ vào là bà bỏ dở khung cửi, chạy vụt ra vườn. Bởi cái khung cửi khi ấy chỉ là vật dụng trong nhà, không phải nơi để người ngoài nhìn vào.
Không chỉ bà Phương, mà ở nhiều làng quê, người dân đã quen với cái nhìn từ bên ngoài - những hỗ trợ, tập huấn, hướng dẫn, thăm hỏi... Nhưng hiếm khi có người ngồi lâu để nhìn vào công việc họ làm mỗi ngày.
Người dân làm sao hiểu được bảo tồn khi bụng đói?
Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh đã dành cả cuộc đời cho nghề bảo tồn. Ông cũng gắn bó mật thiết với sự thành công của Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm. Với những cộng đồng miền Trung. Ông không quên buổi chiều ngồi với một người đánh cá ở Cù Lao Chàm. Khi ông vừa trình bày một luận điểm về bảo tồn - cần cấm đánh bắt trong khu vực để hệ sinh thái phục hồi. Người đàn ông nghe vậy liền nói lớn: “Giờ mà cấm, tụi tôi sống bằng gì?”. Một ngư dân khác chen vào: “Bảo tồn thì ai nuôi dân?”.
Vậy thôi, mà không ai tiếp tục nói về bảo tồn nữa. Chỉ còn lại một câu hỏi treo lơ lửng: Nếu không đánh bắt để bảo tồn sinh thái biển thì người dân sống bằng gì? Tiến sĩ Trinh kể lại chuyện đó như bài học quan trọng nhất trong đời làm bảo tồn của ông. “Tôi nhận ra rằng nếu bảo tồn mà người dân không sống được, thì bảo tồn đó sớm muộn cũng bị phá vỡ từ bên trong. Người dân làm sao hiểu được bảo tồn khi bụng đói”. Từ đó, ông buộc phải nhìn lại cách làm bảo tồn của chính mình.
Định nghĩa lại 'du lịch cộng đồng'
Câu trả lời ông tìm thấy, dần dần hình thành qua những cuộc trò chuyện với dân làng. Qua những lần người ta vừa chặt một cây gỗ vừa quay mặt đi như né tránh điều gì đó. Ông gọi cách tiếp cận mới là “sinh thái nhân văn”. Nhưng nếu bỏ đi cái tên học thuật, thì đó chỉ là một điều giản dị. Con người và tự nhiên không đứng ở hai phía đối lập. Không thể cứu cái này bằng cách hi sinh cái kia. Từ đó, “du lịch học tập cộng đồng” xuất hiện. Đó không phải như một sản phẩm du lịch. Mà như một cách để người dân có thể sống được bằng chính việc giữ gìn đời sống của mình. Người dân không còn là đối tượng được bảo tồn, mà trở thành người góp công sức bảo tồn...
Đó là những bài học độc nhất vô nhị. Phải là người đó, ở chính vùng đất đó, trải nghiệm công việc đó qua chừng ấy năm, thì mới có bài học đó để dạy cho người học. Bài học từ những nông dân bản địa làm du lịch cộng đồng được cá nhân hóa đến tận cùng. Nó sống động như chính đời sống. Nhưng để một chi tiết đời sống trở thành bài học là một hành trình dài. Để người ta dám tin rằng cuộc sống đời thường của mình cũng là một chất liệu, xứng đáng được truyền trao…
Bài 8: Nông dân bản địa đứng lớp: Họ dạy gì?