Chuyện làm ăn
Du lịch cộng đồng từ... lòng tự tôn bản địa |Bài 6: Hạnh phúc của ông Đoàn Sung
Trong khi nhiều làng quê đang dần bị "Kinh hóa", đánh mất bản sắc vì du lịch; thì có những vùng đất tại miền Trung đang chuyển động rất khác.
Ở đó, từng nông dân, diêm dân, hay những bà cụ làng chài từng mang nặng mặc cảm nghèo khó bỗng trở thành những "người thầy". Họ tự tin đứng lớp, truyền trao tri thức bản địa. Khách đến, trả "học phí", học cách sống chậm lại và được sưởi ấm bởi tình thân nguyên sơ.
Thông qua sự dấn thân của những người mở đường tận tụy, loạt bài viết sẽ đưa độc giả bước vào một hành trình "du lịch học tập cộng đồng" - nơi đánh thức lòng tự tôn, để những người yếu thế tự đứng lên giữ rừng, giữ biển và kiêu hãnh sống bằng chính di sản của tổ tiên mình.
Bài 1: Gò Cỏ - Từ những năm tháng 'không có đám cưới, chỉ có đám tang'
Bài 2: “Làm du lịch không cần biết tiếng Anh, chỉ cần biết… tiếng làng mình”
Bài 3: Bí mật ‘hoang sơ và văn minh’ về Gò Cỏ
Bài 4: Ông Đoàn Sung - Người đi ngược
Bài 5: "Cộng đồng này không chỉ nghèo mà còn tổn thương"
Bài 6: Hạnh phúc của ông Đoàn Sung
Thời gian đầu ở Gò Cỏ, ngoài dân làng, ông Sung còn có vài cộng sự. Nhưng cuối cùng họ không tiếp tục đi cùng ông. Ông kể, giọng không tiếc, chỉ ghi nhận. "Hai người nhìn về hai hướng khác nhau". Họ dừng ở chỗ muốn bà con giữ vẹn nguyên những gì đang có. Quan trọng hơn, là họ không tin con người với con người có thể hợp tác với nhau để cùng phát triển. Họ cho rằng muốn phát triển thì phải có cạnh tranh.
“Người ta không đồng thuận thì mình mới được làm điều đó”
Ông Sung thì đi đến phương pháp - làm sao để bà con không chỉ gìn giữ mà còn hiểu rõ tại sao phải gìn giữ, và tự gìn giữ cả khi không ai nhắc, thông qua việc gắn bảo tồn với sinh kế cụ thể của người dân.
Ông không tranh luận. Câu ông nói sau đó - với tôi - không có vẻ chua chát. Đó chỉ như một nhận định thực tế, của một người lạc quan, luôn thấy cơ hội trong gian nguy. “Người ta không đồng thuận thì mình mới được làm điều đó. Nếu người ta đã tin và làm rồi, thì đâu cần mình nữa”.
Bà con Gò Cỏ lúc đó nhìn người đàn ông vừa đổ gần ba mươi tỷ đồng đầu tư “kinh tế di sản” ngoài Lý Sơn, nay đến thuyết phục từng người dân không biết chữ cùng làm hợp tác xã - và nghĩ ông điên. “Ông Sung phải nhún mình năn nỉ mới có được hợp tác xã này. Đó là sự đau khổ, kiên nhẫn và ghê gớm” - bà con nhớ lại - “tất cả là vì cộng đồng”.
.jpg)
"Ngăn" việc thương mại hóa
Tôi hỏi ông có lo bị thương mại hóa như nhiều làng, phố di sản khác không? Ông nói “có”. Và cách ông ngăn không phải bằng quy định, mà bằng thay đổi nhận thức. Ông có một hình ảnh so sánh khiến tôi nhớ rất lâu. Nhiều ngôi chùa khởi đầu với ý niệm tốt đẹp, nhưng rồi cái tôi nổi lên. Người tu hành chuyển từ sứ mệnh giảng pháp sang xây chùa thật to, thật lớn. Họ quên mất rằng mình cần giảng pháp cho cộng đồng chứ không phải lo xây chùa. Khi người dân hiểu tài sản của họ là gì, họ sẽ tự giữ. Đó là niềm tin ông đặt cược.
Cũng niềm tin đó, ông đang xây dựng một mô hình tương tự ở Sơn Mỹ. Ở đó, ông không khai thác du lịch từ vết thương chiến tranh. Ông lập Hợp tác xã Yêu chuộng hòa bình. Để nơi ghi dấu tội ác trở thành nơi giáo dục về giá trị hòa bình, về cách người Sơn Mỹ vì hòa bình mà vượt lên không ít thương đau. Sơn Mỹ, Gò Cỏ và các hợp tác xã trong liên minh cùng theo một triết lý. Họ không khai thác cái đang có, mà đánh thức cái người ta chưa nhìn thấy.
Năm 2018, ông xin nghỉ hưu sớm, ở tuổi 55. “Vì cảm giác nếu tiếp tục ở đó, tôi sẽ làm những thứ quá dễ. Trong khi điều tôi muốn theo đuổi lại nằm ở một hướng khác”.
Hạnh phúc, ông tìm thấy muộn, và ở chỗ không ngờ. Không phải là lúc ông đứng trên diễn đàn, trình bày dự án trước hai thủ tướng; không phải lúc ông ký hợp đồng với sáu tỉnh ở nước bạn. Mà là một buổi ông đứng phía dưới hội trường, nhìn lên sân khấu. Ở đó, một người đàn bà không biết chữ của làng chài cổ đang đứng trước hàng trăm nhà khoa học và kể chuyện làng bằng chính ký ức mộc mạc của mình. Khoảnh khắc nhận ra mình đã thấy hạnh phúc ấy, ông chẳng thể quên.
Sản phẩm của làng là để tặng, không bán
Chiều hôm đó, có đoàn khách từ tỉnh xuống thăm. Các bà trong làng chuẩn bị những hũ muối để tặng. Muối làm trên gành đá, theo cách người Sa Huỳnh đã làm từ ngàn năm trước. Đó là một phần của không gian văn hóa mà ông Sung cùng các nhà khoa học đang cố giữ lại như một thực hành sống. Chứ không phải sản phẩm để trưng bày.
Ông phân biệt: “Cùng là muối Sa Huỳnh, nhưng muối ở bên kia núi là hoa muối. Nó nằm trên mặt ruộng, đẹp, bán được giá. Còn muối ở bên này là tinh muối - nằm trên đá granit, là linh hồn của muối. Bên kia bán muối. Ở đây tặng muối”. Nói đoạn, ông hướng ánh nhìn về phía gành đá. Ở đó bà Gá và mấy người đàn bà tuổi trên dưới bảy mươi vẫn vững bước chân gạn chắt nước biển qua bao phiến đá cao thấp nhấp nhô.
Chủ thể và "người bán"
Khi muối thành quà tặng chứ không phải hàng hóa, người tặng không còn là người bán. Người nhận cũng không còn là khách hàng. Sợi dây nối hai phía không phải giao dịch bán - mua. Ông biết ranh giới đó mong manh. Khi du khách đến nhiều hơn, tiền bắt đầu chảy vào. Tư duy thương mại sẽ thay thế dần tư duy văn hóa.
Nhưng ông tin điều đó có thể tránh được, khi người dân hiểu họ là chủ thể. Họ sẽ tự hình thành nội lực và “kháng” được những mặt trái đó.
Người Gò Cỏ kể có một bài hát mà mấy bà trong đội bài chòi của làng tự đặt lời. Họ ngồi hát với nhau: “Gò Cỏ ơi ta quý ta yêu/ Bao nhiêu đời mới gặp cánh diều bay lên”. Bà con nói: “Ông Sung là cánh diều đó. Ông dốc hết vốn liếng nửa đời người vào Gò Cỏ rồi còn gì…”. Tôi thấy trong câu nói ấy, những ánh mắt ấy có một nỗi lo. Nhưng không phải lo cho dự án của làng hay đời sống của chính dân làng mình. Mà là lo cho ông Sung - như lo cho người thân đã vì mình mà mang nợ.
Tôi hỏi ông có lo không. Khi ông không còn ở đây nữa, Gò Cỏ có giữ được không? Ông không trả lời mà nhìn về phía những người trẻ từ phương xa đến. Họ chọn ở lại Gò Cỏ, cùng bà con xây dựng làng “hoang sơ và văn minh”. Ông nói: “Khi các bạn ấy ở lại, đó không còn là chuyện của chương trình hỗ trợ nữa. Đó là chuyện của tình người”.
Ông Sung đứng dậy bước ra mép núi. Nhìn cái dáng nhỏ bé trên nền biển - trời mênh mông ấy, trong đầu tôi vẫn là câu hỏi “người đàn ông này đang trả nợ cho ai?”. Rồi tôi tự trả lời: Có lẽ ông đang trả nợ cho một niềm tin. Rằng con người với con người có thể đi cùng nhau mà không cần phải cạnh tranh. Rằng giá trị chỉ thực sự bền khi nó thuộc về chính những con người sống trên mảnh đất đó. Và rằng hạnh phúc, đôi khi, nằm ở khoảnh khắc chứng kiến một người đàn bà không biết chữ đang đứng thẳng người trước đám đông và kể chuyện đời mình.
Bài 7: Tà Lang - Giàn Bí và những nông dân đứng lớp giữa rừng