Kinh tế xanh
'Hàng hiệu xuất dư': tên gọi mập mờ, cả ngành hàng trả giá
Lướt mạng xã hội hôm nay, không khó để bắt gặp những địa chỉ để mua, chia sẻ, sang tay “hàng hiệu xuất dư”. Chỉ cần vài dòng chia sẻ “hàng này gia công cho Nhật, xịn lắm, mua ở đây rẻ hơn 4 lần”.
Lập tức hàng trăm, hàng ngàn người lao vào hỏi link, xin địa chỉ cửa hàng. Những hội nhóm bán “hàng hiệu xuất dư”, “hàng tuồn”, “hàng nội địa xách tay” đều có vài trăm ngàn thành viên. Tâm lý rất đơn giản: mua được hàng hiệu giá rẻ – tội gì không thử?
Nhưng câu chuyện không vô hại như vẻ ngoài của nó.
Một lời 'khoe' vô tư, hại cả ngành hàng
Hãy nhìn kỹ vào logic phía sau những lời rỉ tai: “Sản phẩm này gia công cho Nhật, họ đóng bao bì rồi bán lại giá gấp 4 lần.” Nghe như thể người tiêu dùng Việt vừa “khôn ngoan” né được khâu trung gian. Nhưng thực tế, đó lại là cách hiểu sai và nguy hiểm.
Còn nhớ có lần tiếp nhóm nhà báo chúng tôi, ông Phạm Văn Quân – Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Giày Bình Định cầm trên tay chiếc giày nhãn hiệu A. Đây là thương hiệu công ty ông đang gia công cho đối tác ở Châu Âu. Ông vui vẻ kể: “Đôi giày này được nghiên cứu từ văn hóa và phong cách văn hóa Đông phương. Nó mềm mại và tinh tế hơn dáng giày thể thao truyền thống của A nhiều. Dự kiến sang năm mới xuất về các nước Châu Á”. Có người trong nhóm nhà báo nói đùa: “Ông mà bán ra thị trường chắc hút hàng lắm luôn!”. Vị CEO ấy nghiêm nghị nói: “Chúng tôi không làm điều đó, đó là bội tín. Điểm cốt lõi của mô hình gia công này là tuân thủ hợp đồng tuyệt đối. Nghĩa là: Sản xuất bao nhiêu, giao đủ bấy nhiêu. Không được phép “tuồn” ra ngoài. Không được bán dưới bất kỳ hình thức nào khi chưa được đối tác cho phép”.
Trong một lần sang Paris, đoàn chúng tôi từng một phen hú hồn khi cả đoàn cùng bước vào một cửa hàng outlet của thủ đô hoa lệ này thì bỗng nhiên hệ thống an ninh kêu inh ỏi. Nhân viên giữ tất cả lại, kiểm tra. Rồi họ thông báo có hai người Châu á, mang hàng chưa được phép lưu hành. Hai du khách không cùng đoàn với chúng tôi. Nhưng thấy họ không rành ngôn ngữ, chị Mai Anh - hướng dẫn viên của chúng tôi đã đứng lại phiên dịch, hỗ trợ.
Hoá ra hai mẹ con nguòi phụ nữ ấy mang giày hiệu của hãng U. nhưng là hàng chưa xuất xưởng. Người quản lý cửa hàng thông tin lại với chị Mai Anh là họ phải thu hồi hai đôi giày này vì quốc gia phía công ty họ đặt gia công đã vi phạm quy định. Lẽ ra sau khi sản xuất ra thành phẩm, công ty may thuê ấy phải đóng toàn bộ hàng giao cho đối tác. Khi nhập hàng vào Công ty mẹ (nơi đặt hàng) qua quy trình kiểm tra, phải tháo 1 thiết bị hay mã số ra khỏi giày. Khi đó, những đôi của hãng U mới thật sự được bán trên thị trường. Nhưng những đôi giày hiệu U. chưa hề được giao cho công ty mẹ lại được bày bán trong siêu thị lớn của quốc gia nọ khiến hai mẹ con nữ du khách ấy mua phải.
"Bị lọt khỏi chuỗi kiểm soát"
Chị Mai Anh nói: “Những người quản lý khẳng định hai đôi giày đó là sản phẩm bị “lọt” ra khỏi chuỗi kiểm soát. Họ giải thích việc này rất nghiêm trọng, không dừng ở việc thu hồi sản phẩm đâu. Hai mẹ con ấy phải làm tường trình đầy đủ thời gian, địa chỉ mua hàng. Tội ghê, hai người vừa trình bày, vừa khóc, xấu hổ vì bị tịch thu giày. Đã thế, họ còn phải mất tiền mua giày mới để có mang ngay”.
Cả đoàn chúng tôi khi ấy ai cũng một phen hú hồn, soi lại từng cái quần cái áo, đôi giày của mình có cái nào mắc lỗi như vậy không.
Thật ra trong chuyện này, hai vị khách hàng không có lỗi vì họ tin nơi bán. Nhưng với phía đối tác quốc tế, đây là dấu hiệu của vi phạm nghiêm trọng. Và trong ngành gia công, một sai phạm như vậy có thể dẫn đến nhiều hệ lụy. Đơn vị nhận gia công sẽ bị hủy hợp đồng, chuyển đơn hàng sang quốc gia khác. Hơn hết là doanh nghiệp ấy sẽ bị đưa vào “danh sách rủi ro”. Một đôi giày bị tuồn ra ngoài, cái giá có thể là hàng triệu USD đơn hàng bị mất.
Xin dừng lạm dụng cụm từ “hàng xuất dư”
Hai nữ du khách ấy vô tội. Thế nhưng với những người đã và đang viral cho “hàng hiệu xuất dư”, chúng ta đang có tội.
Cần nói thẳng: phần lớn cái gọi là “hàng hiệu xuất dư” trên thị trường không có cách nào kiểm chứng. Bởi trong thực tế sản xuất, các thương hiệu quốc tế kiểm soát rất chặt số lượng. Sản phẩm lỗi thường bị tiêu hủy hoặc xử lý nội bộ. Hàng dư (nếu có) cũng phải theo quy trình riêng, không tự do bán ra.
Một câu hỏi đặt ra là vì sao quy trình gia công hàng hiệu chặt chẽ vậy mà thị trường vẫn tràn ngập “xuất dư”? Bởi vì cụm từ này đã trở thành một chiêu marketing. Nó đánh trúng tâm lý: Muốn hàng hiệu nhưng không muốn trả giá cao. Một điều quan trọng hơn, sâu xa hơn chính là cảm giác “mình biết bí mật người khác không biết” làm người ta thích thú. Cứ vậy mà câu chuyện “hàng xuất dư” cứ tiếp tục được viral. Làm nên những cộng đồng mạng hàng trăm ngàn người theo dõi. Hậu quả là một vùng xám được tạo ra: người bán không cần chứng minh, người mua không cần kiểm chứng.
Trong chuỗi sản xuất toàn cầu, Việt Nam hiện là một trong những trung tâm gia công OEM (Original Equipment Manufacturing - Sản xuất thiết bị gốc) và ODM (Original Design Manufacturing - Sản xuất thiết kế gốc) lớn cho các ngành như dệt may, giày da, mỹ phẩm. Theo số liệu từ Bộ Công Thương, năm 2025, xuất khẩu dệt may đạt khoảng trên 44 tỷ USD; xuất khẩu giày da, túi xách đạt 26,66 tỷ USD. Riêng ngành mỹ phẩm tăng trưởng trung bình từ 10 - 15%/ năm, với hàng trăm nhà máy đạt chuẩn quốc tế.
Nhiều người nghĩ: “Mình mua vài món nhỏ, có ảnh hưởng gì đâu?”- Ảnh hưởng là có, và rất rõ.
Thứ nhất, mất uy tín quốc gia trong chuỗi cung ứng. Việt Nam đang cạnh tranh trực tiếp với Trung Quốc, Bangladesh, Ấn Độ trong lĩnh vực gia công. Uy tín về kỷ luật sản xuất là yếu tố sống còn.
Thứ hai, rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp nội địa. Nếu bị phát hiện “tuồn hàng”, doanh nghiệp có thể: bị kiện, mất khách hàng quốc tế, mất luôn cơ hội tham gia chuỗi giá trị cao hơn.
Thứ ba, người tiêu dùng tự đẩy mình vào rủi ro. Không hóa đơn, không bảo hành, không truy xuất nguồn gốc. Đồng nghĩa là, không ai chịu trách nhiệm nếu sản phẩm lỗi. Cũng không có gì đảm bảo đó là hàng đạt tiêu chuẩn.
Nếu một sản phẩm thực sự là “hàng xuất dư” đúng nghĩa và bị bán tràn lan, chỉ có hai khả năng. Một là vi phạm hợp đồng sản xuất. Hai là hàng không rõ nguồn gốc, mượn danh “xuất dư” để quảng bá. Và tất nhiên, cả hai đều không phải là điều có lợi cho ngành sản xuất Việt Nam.
Vậy nên, đừng “viral” những điều bạn không kiểm chứng. Đừng hợp thức hóa khái niệm “hàng tuồn”. Bởi đó là tiếp tay, khuyến khích một thị trường không minh bạch. Với 1 cú lick chuột, chia sẻ, bạn đã và đang góp phần làm méo mó nhận thức về chuỗi sản xuất. Trong khi đó, các thương hiệu cả trong và ngoài nước đều không cần kiểu quảng bá này. Thậm chí, họ có lý do để phản đối.
Quan trọng nhất, khi người tiêu dùng đủ tỉnh táo để nói “không” với những sản phẩm không minh bạch. Đó mới là lúc: doanh nghiệp buộc phải chuẩn hóa, chuỗi cung ứng được bảo vệ. Và tất nhiên là giá trị “Made in Vietnam” được nâng lên.
