Môi trường

Từ vẻ đẹp kỳ thú đến thông điệp của đất

Không phải ngẫu nhiên mà nhiều ngày qua, người đi đường qua cánh đồng Văn Giang, xã Phú Hồ, thành phố Huế dừng lại lâu hơn. Trên cánh đồng mùa gặt đang vàng ươm, từng đàn cò nhạn chao liệng, sà xuống kiếm ăn, tạo nên một khung cảnh thiên nhiên kỳ thú, hiếm gặp trong vài năm trở lại đây.

Cảnh ấy đẹp nhưng đằng sau vẻ đẹp là một vấn đề đáng chú ý hơn: một loài chim vắng bóng đã lâu, nay tìm về đồng đất.

Những con chim dáng cao, chân dài, bộ lông trắng đen ánh lục nhởn nhơ kiếm ăn trên mặt ruộng hay đồng loạt tung trên bầu trời, hình ảnh quen thuộc, một thời dễ dàng bắt gặp ở bất kỳ đồng ruộng nào ở miền Trung.

Một cảnh tượng đẹp, nhưng dừng lại ở vẻ đẹp ấy, có lẽ chưa đủ. Bởi sự trở lại ấy, suy cho cùng không chỉ là một cuộc trình diễn của thiên nhiên. Nó còn mang một thông điệp, gợi ra nhiều điều cần ngẫm.

Không riêng gì ở Huế, thời gian gần đây, tại nhiều địa phương miền Trung từ Hà Tĩnh, Quảng Trị, Đắklắk… cò nhạn cũng bắt đầu xuất hiện trở lại. Đơn cử, tại Quảng Trị, từ năm 2019 tới nay, hình ảnh những đàn cò nhạn trở về kiếm ăn trên các cánh đồng đã không còn xa lạ. Mỗi lần xuất hiện, chúng thường bay theo nhóm lên tới cả trăm con.

Điều này cho thấy, đây không còn chỉ là một hiện tượng, mà đã đủ sức gợi lên những điều lớn hơn: khi môi trường sống được cải thiện, thiên nhiên sẽ tự khắc tìm đường quay về.

Phía sau sự vắng bóng và cái giá của hệ sinh thái

Và nếu đào sâu vấn đề, đôi lúc ta phải tự đặt câu hỏi: thế thì tại sao có một quãng dài thời gian, những cánh chim lại biệt tăm trên bầu trời của nhiều miền quê lúa?

Cò nhạn là nhóm chim nước có tập tính kiếm ăn ở những vùng đầm lầy, ruộng nước. Loài này thường lựa chọn những khu vực có nguồn thức ăn dồi dào, môi trường yên tĩnh và ít bị tác động để dừng chân. Thức ăn chính của loài này là ốc, ếch nhái, cua và nhiều loại côn trùng. Đây là những sinh vật nhỏ bé nhưng phản ánh rõ “sức khỏe” của môi trường.

Việc cò nhạn có mặt trong Sách đỏ Việt Nam, càng phản ánh mức độ nhạy cảm và giá trị của chúng trong hệ sinh thái.

Nguyên nhân của sự vắng mặt trong thời gian dài của cò nhạn trên những cánh đồng thực ra không khó để lý giải. Đó là sự chuyển đổi ồ ạt đồng ruộng sang nuôi trồng thủy sản; chuyện săn bắt chim non, lấy trứng, giăng bẫy chim bố mẹ diễn ra không ít nơi và cả việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật trong canh tác khiến cho nhiều loài nhuyễn thể như ốc – nguồn thức ăn chính của cò nhạn dần biến mất.

Có thể dẫn ra đây một ví dụ khác. Trong ký ức của cư dân vùng đầm phá Tam Giang, Huế, nơi đây một thời từng là không gian sinh thái giàu có, ở đó có chim trời, cá nước và cả con người cùng tồn tại. Nhưng theo thời gian, áp lực sinh kế và những thói quen ẩm thực cực đoan đã làm nghèo đi sự phong phú đó.

Khi con người với những cái bao tử chưa bao giờ cạn, cứ miệt mài đào bới thiên nhiên để lấp đầy những khoảng trống, thì không một giống loài nào khác có thể cạnh tranh lại.

Mà khi thức ăn không còn, chim trời cũng không có lý do để ở lại.

Có một câu nói cũ: “thóc lúa ở đâu, bồ câu ở đó”. Hiểu rộng ra, đó không chỉ là chuyện của một loài chim, mà là cách thiên nhiên đang vận hành. Nơi nào còn nguồn sống, ở đó có sự hiện diện của các loài. Vì thế, việc cò nhạn trở lại không có gì lạ. Nó cho thấy, ở đâu đó, con người đang dần trả lại cho thiên nhiên những giá trị vốn thuộc về nó.

Sinh kế bền vững: Để bảo tồn không còn là rào cản

Sự trở lại của cò nhạn, vì thế không chỉ là chuyện một loài chim quý tìm về. Việc một loài chim nước tìm đến cũng là tín hiệu của những cánh đồng đang dần hồi sinh.

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Lê Ngọc Tuấn, Chi cục trưởng Kiểm lâm thành phố Huế, cho rằng để bảo vệ đàn cò nhạn không chỉ là việc của riêng chính quyền mà người dân cũng cần chung tay. Nếu như những hành vi săn bắt, giăng bẫy bị nghiêm cấm thì những việc làm nhỏ như không đốt rơm rạ, không xua đuổi, không gây tiếng ồn lớn có thể giúp những đàn chim trở về không chỉ trong mùa gặt năm nay mà còn cho những vụ mùa sau nữa.

Như cách ông Tuấn đặt vấn đề, bảo vệ cò nhạn, không chỉ dừng ở việc “giữ chim ở lại”. Đó là câu chuyện dài hơi.

Mô hình xây dựng những “cánh đồng thân thiện với chim hoang dã”, gắn với phát triển du lịch sinh thái, không chỉ là một ý tưởng, nó gợi mở một hướng đi khác, bền vững - gắn bảo tồn thiên nhiên hoang dã với sinh kế. Để sinh kế và bảo tồn không đối lập mà đi cùng nhau, hướng tới một môi trường sống bền vững. Nơi đó, con người và thiên nhiên có thể hài hòa lợi ích.

Và có lẽ, điều đọng lại sau sự trở lại của những cánh chim trời chao liệng trên cánh đồng mùa gặt không chỉ là chuyện của con cò nhạn quý hiếm. Đó là cách thiên nhiên lặng lẽ dạy cho con người bài học lớn – bài học về cách chung sống với thiên nhiên, điều mà có một thời vì những vòng xoáy vô hình nào đó, con người đã quên nhắc nhở nhau.

Kiên Đồng