Góc nhìn
Thuế hộ kinh doanh: Làm sao để dưỡng sức dân?
Cuộc tranh luận về ngưỡng doanh thu miễn thuế cho hộ kinh doanh (HKD) tại Việt Nam không chỉ là câu chuyện của những con số 1 tỷ, 2 tỷ hay 3 tỷ đồng. Đó thực chất là cuộc đối thoại về triết lý quản trị quốc gia: Chúng ta muốn tối đa hóa nguồn thu ngân sách ngắn hạn, hay muốn dưỡng sức dân để xây dựng một nền kinh tế bền vững từ gốc?
Quốc hội thông qua luật sửa đổi vào tháng 4/2026. Từ đó, giao quyền quyết định ngưỡng cụ thể cho Chính phủ. Một bài toán hóc búa về sự công bằng, tính khoa học và lòng dân lại một lần nữa đặt lên bàn nghị sự.
Thuế hộ kinh doanh - "Tấm đệm" an sinh và nghịch lý của sự tăng trưởng
Với hơn 5,2 triệu HKD, khu vực này đang đóng góp 32% GDP và là sinh kế của hơn 8 triệu lao động. Trong những giai đoạn khủng hoảng, HKD chính là "tấm đệm" giảm xóc cực kỳ hiệu quả. Khu vực này "hấp thụ" những cú sốc thất nghiệp khi doanh nghiệp lớn sa thải nhân công. Thế nhưng, nếu chỉ nhìn vào túi tiền họ thu được, thì chỉ thấy sự hào nhoáng. Trong khi thực tế hoàn toàn khác.
Các chuyên gia đưa ra dẫn chứng về một HKD tạp hóa có doanh thu 1 tỷ đồng mỗi năm. Nếu lợi nhuận 5 - 8%, thu nhập thực tế của chủ hộ là 4 - 6 triệu đồng/tháng. Con số này thấp hơn mức lương tối thiểu vùng và thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng giảm trừ gia cảnh của thuế thu nhập cá nhân (15,5 triệu đồng/tháng theo quy định mới).
Việc áp thuế dựa trên doanh thu mà không tính đến chi phí thực tế, chẳng khác nào đang "thuế chồng thuế". Chồng lên cái nghèo của những người tự tạo việc làm. Và thực tế, họ như người đi làm nông ở quê, cúi rạp trên cánh đồng. Giá trị sản phẩm họ thu được không khác gì lấy công làm lời.
Con số nào cũng phải… biết nói
Như việc cấp sinh hoạt phí cho con, cha mẹ nào cũng tính toán mọi chi phí: ăn uống, xăng xe, sách vở, phòng trọ… Phép tính chặt chẽ tạo ra con số khả thi và thực tế. Thì bây giờ, để chính sách thuế thực sự đi vào lòng dân, nó phải thoát ly khỏi sự cảm tính. Một bài toán minh bạch cần phải đưa ra, thuyết phục người nộp bằng cơ sở khoa học.
Một, muốn họ đóng thuế 1 đồng, thì phải biết họ thu nhập bao nhiêu. Tính thuế, cần xác định mức thu tối thiểu để chủ hộ nuôi sống gia đình và tái đầu tư. Con số này cần dựa vào chi phí sinh hoạt từng vùng. Sẽ là bất công nếu mức thuế thuế đẩy thu nhập thực tế xuống dưới mức tối thiểu. Đây là sự nguy hiểm, là con đẻ của chính sách khắc nghiệt.
Hai, một người bán cà phê 1 lời 2, thì sức chịu thuế không thể bằng một tiệm tạp hóa? Tức là nếu cào bằng mức thuế, sẽ tạo ra sự bất đình đẳng ngay cả trong một thành phần kinh tế.
Ba, một công chức lương 15 triệu/tháng được miễn thuế. Vậy tại sao một hộ kinh doanh thu nhập 10 triệu đồng vẫn phải nộp thuế doanh thu?
Tạm đưa ra ba dẫn chứng đó, để thấy không phải dễ dàng định ra con số. Bởi đây là cơm áo và công bằng xã hội. Đây cũng là vấn đề cốt tử của sự ổn định. Là kính soi chiếu chính sách của nhà nước đang nhìn vào người kinh doanh ra sao?
Bẫy "ngại lớn" và sự bất bình đẳng pháp lý
Bộ Tài chính lo ngại rằng nếu ngưỡng miễn thuế quá cao, các HKD sẽ không có động lực chuyển đổi thành doanh nghiệp (DN).
Nhưng nếu đưa ra con số 2 - 5 tỷ, thì người kinh doanh sẽ “ứng vạn biến”, xé nhỏ, chơi… chiến thuật du kích, nhìn đâu cũng thấy nhỏ, nên luật không đụng tới. Hệ quả là nền kinh tế mãi dừng lại ở mức vụn vặt, manh mún.
Vậy cái cần ở đây nữa, là gì? Đó là cam kết của nhà nước.
Nếu Nhà nước mạnh dạn cắt giảm 50 - 70% thủ tục hành chính, áp dụng chế độ kế toán siêu đơn giản; cam kết không thanh tra thuế trong 3 năm đầu cho các hộ lên doanh nghiệp, chắc chắn nhiều chủ hộ sẽ sẵn sàng chấp nhận một ngưỡng thuế hợp lý để đổi lấy sự minh bạch.
Khi sự minh bạch mang lại lợi ích lớn hơn việc né tránh, người dân sẽ tự nguyện rời bỏ mô hình kinh doanh vỉa hè để tiến lên chuyên nghiệp.
Dưỡng sức dân là đạo lý quản trị
Lịch sử kinh tế đã chứng minh, một quốc gia chỉ thực sự mạnh khi tầng lớp kinh doanh nhỏ lẻ phát triển bền vững. Ngưỡng miễn thuế nếu được đặt ở mức 1 tỷ đồng trong bối cảnh lạm phát năm 2026, là một sự "thắt lưng buộc bụng" áp đặt lên vai người lao động tự do.
Một ngưỡng cao hơn, chẳng hạn 2 - 3 tỷ đồng, không nên bị coi là sự thất thu ngân sách. Ngược lại, đó là một khoản đầu tư. Khi người dân có thêm một vài triệu đồng mỗi tháng, số tiền đó sẽ quay lại nền kinh tế thông qua tiêu dùng, tạo lực đẩy tăng trưởng. Quan trọng hơn, nó nuôi dưỡng niềm tin của người dân vào một Nhà nước bảo trợ và công bằng.
Vậy, ngưỡng nào là ngưỡng cuối?
Câu trả lời không nằm ở một con số cố định, mà nó phải đo từ ý kiến người dân, khi họ thấy sự đóng góp của mình là công bằng và Nhà nước thể hiện được vai trò nuôi dưỡng thay vì chỉ quản lý. Chừng nào nộp thuế không chỉ là nghĩa vụ bắt buộc mà là hành vi tự giác, gắn với niềm tin vào sự minh bạch của Nhà nước, thì lúc đó người nộp sẽ “tâm phục khẩu phục”.
