Người ta làm nông
Ô nhiễm từ nông nghiệp thâm canh: Tảo xanh giết chết hệ sinh thái đáy biển
Đây là một hiểm họa khó nhận thấy bằng mắt thường: tại vịnh Brest (miền Tây nước Pháp), tảo xanh đang phủ kín đáy biển và dần làm ngạt thở sự sống dưới nước.
"Sát thủ" dưới đáy biển
Từ điểm ngắm cảnh nằm gần ga Brest ở tỉnh Finistère, ông Hubert Person, thành viên của AE2D, một tổ chức bảo vệ môi trường tại Brest lặng lẽ nhìn ra đường chân trời và nói: “Nhìn từ trên này, ai cũng nghĩ mọi thứ đều bình thường.” Ông đưa tay chỉ về phía mặt biển, phần nào bị che khuất bởi cảng thương mại và những dãy công trình san sát. “Nhưng những gì đang diễn ra dưới đáy nước thì không ai nhìn thấy” ông nói.
Theo ông Jean-Yves Quéméneur, thuộc hiệp hội môi trường Force 5, sở dĩ người dân khó nhận ra vấn đề là vì trong vịnh gần như không có sóng lớn để cuốn tảo dạt vào bờ. “Vì vậy, trên mặt nước trông vẫn yên ả, nhưng dưới đáy biển thì tảo xanh vẫn ở đó” ông giải thích.
Không nổi lên mặt nước hay trôi vào bãi biển, những lớp tảo này nằm im dưới đáy, phủ thành từng mảng dày và khiến nhiều loài sinh vật bên dưới không thể tồn tại. Ông Alain Pibot, cựu Giám đốc Văn phòng Đa dạng sinh học Pháp tại Finistère và cũng là một thợ lặn lâu năm, cho biết có những khu vực lớp tảo dày tới 2 mét.
Mỗi mùa xuân, giới bảo vệ môi trường tại Bretagne lại lo ngại trước sự kết hợp quen thuộc giữa những cơn mưa kéo dài và các đợt nắng ấm sau đó, đây đều là điều kiện lý tưởng để tảo phát triển mạnh. Tại vịnh Brest, tảo không chỉ có màu xanh mà đôi khi còn chuyển sang màu đỏ.
Theo nhà nghiên cứu Jacques Grall tại Đại học Bretagne Occidentale, những loài nhạy cảm nhất là nhóm biến mất đầu tiên. “Bọt biển, nhím biển và các loài nhuyễn thể lớn thường không thể sống sót. Thay vào đó là những loài giun nhỏ có khả năng chịu được môi trường thiếu oxy”, ông nói.
97 % ô nhiễm đến từ nông nghiệp
Không chỉ động vật đáy biển bị ảnh hưởng. Các loài giáp xác, sò, cá và đặc biệt là cá non cũng chịu tác động nghiêm trọng. Khi tảo phân hủy, lượng oxy trong nước giảm mạnh khiến nhiều loài buộc phải rời đi hoặc chết dần. “Chúng không thể chịu được sự thiếu oxy này,” ông Grall cho biết.
Hiện tượng này là dấu hiệu điển hình của phú dưỡng, một hiện tượng xảy ra khi quá nhiều chất dinh dưỡng tích tụ trong môi trường nước, khiến thực vật phát triển mất kiểm soát. Tại vịnh Brest, dấu hiệu phú dưỡng đã được ghi nhận ở nhiều khu vực kín như vịnh Daoulas, Moulin Blanc, Fret và Roscanvel.
Theo ông Alain Pibot, gần như không còn nghi ngờ về nguyên nhân chính. “Nông nghiệp là nguồn gây ra tới 97% hiện tượng phú dưỡng,” ông khẳng định. Dù nước thải đô thị vẫn góp phần gây ô nhiễm, nhưng mức độ ảnh hưởng của nó nhỏ hơn rất nhiều so với hoạt động nông nghiệp.
Vịnh Brest rộng khoảng 180 km², nằm ở nơi giao nhau của nhiều lưu vực sông như Aulne và Elorn, đây đều là những khu vực nông nghiệp phát triển mạnh. Tại đây, phân bón hóa học và chất thải chăn nuôi chứa nhiều nitơ được sử dụng với lượng lớn trên đồng ruộng. Khi mưa xuống, nitơ bị rửa trôi theo sông ngòi ra biển, chuyển hóa thành nitrat và trở thành nguồn dinh dưỡng dồi dào cho tảo xanh sinh sôi.
Lối thoát: Thay đổi mô hình canh tác
Ông Pibot cho rằng, vịnh Brest gần như bị bỏ quên trong kế hoạch quốc gia chống tảo xanh mà Pháp triển khai từ năm 2010. Chương trình này nhằm giảm lượng nitrat trong nước, nhưng chủ yếu tập trung vào những khu vực thường xảy ra hiện tượng tảo dạt vào bờ như Douarnenez hay Saint-Brieuc. Trong khi đó, Brest lại đối mặt với một dạng ô nhiễm âm thầm hơn dưới đáy biển.
Vịnh Brest hiện nằm trong chương trình Terra Rade, một dự án cải thiện chất lượng nước trong khu vực. Tuy nhiên, chương trình này cũng bị chỉ trích vì tiến triển chậm và thiếu những quyết sách đủ mạnh.
Nhiều nhà khoa học cho rằng giải pháp lâu dài là phải thay đổi mô hình nông nghiệp hiện nay, đặc biệt là giảm các loại cây trồng phụ thuộc nhiều vào phân bón và thuốc bảo vệ thực vật như ngô. Điều này cũng đồng nghĩa với việc bảo vệ những đồng cỏ tự nhiên của Bretagne, vốn đang biến mất nhanh chóng trong nhiều thập kỷ qua.
Theo các chuyên gia, vấn đề không chỉ nằm ở việc kiểm soát tảo xanh, mà còn là bảo vệ một hệ sinh thái biển quý hiếm. Được che chắn khỏi những cơn bão Đại Tây Dương, vịnh Brest là một vùng biển bán kín với hệ sinh thái rất riêng. Nơi đây còn là nơi sinh sống của những thảm Maerl, một loài tảo đỏ vôi hóa quý hiếm trải rộng trên hơn 5.000 hecta, thuộc hàng lớn nhất châu Âu.