Văn hóa
Tiếng vịt kêu trong đêm dạm ngõ
Ngày xưa ở làng tôi tại Khe Sanh – Quảng Trị, một lễ cưới gồm lễ chính: đi thăm (dạm ngõ), lễ hỏi (đính hôn) và lễ cưới (thành hôn). Thiếu một trong ba, dù đám cưới có diễn ra long trọng người làng vẫn xì xào nhỏ to. Trong ba lễ trên thì lễ “đi thăm” dẫu đơn sơ nhất nhưng cũng quan trọng nhất bởi đây là nghi thức khởi đầu cho một cuộc gặp gỡ trăm năm.
Cưới hỏi - nghi lễ tình người
Không phô trương, không rình ràng như bây giờ, chỉ là một buổi gặp mặt mang theo chút lễ nghĩa, chút tình người, nhưng lại chứa đựng cả một nền nếp cũ trong phong tục cưới hỏi của người xưa. Một nét văn hóa rất riêng của làng quê Quảng Trị.
Lễ vật đi thăm chỉ là đôi rượu, cặp chả, cây thuốc lá, chục miếng trầu cau. Những thứ tưởng đơn sơ nhưng cũng đầy ý tứ. Đi kèm còn có cân đậu đỏ, mấy bánh đường chén - loại đường mía chưa qua tinh luyện, màu nâu sẫm. Đặc biệt lễ vật không thể thiếu là cặp vịt được mẹ chú rể cẩn thận mua từ phiên chợ quê.
Tôi cũng đã từng thắc mắc, sao “đi thăm” lại đem theo cặp vịt mà không phải là cặp gà hay một thứ khác gọn gàng hơn? Vịt kêu to, làm rất lâu, lại lấm lem.
Hỏi những người lớn trong làng, họ cười bảo: Đó không chỉ là chuyện ăn uống. Đó là cả một lớp văn hóa đậm chất làng quê, ẩn sau những thứ tưởng chừng như mộc mạc, chân chất.
Ngày xưa, giao thông đi lại khó khăn. Trai làng trên lấy vợ xóm dưới cũng được cho là xa xôi lắm rồi. Đường làng thì tối om nên lễ đi thăm thường tổ chức vào buổi chiều tối, khi mọi việc đồng áng đã xong, đàn lợn đã yên giấc, trâu bò đã vào chuồng.
Những... giai thoại về cặp vịt trong lễ 'đi thăm'
Cặp vịt mang theo vừa là lễ vật vừa như một “tín hiệu” báo cho cả xóm rằng, nhà này con gái đã có chỗ dạm hỏi, đã có người đã đến nói chuyện trăm năm. Tiếng vịt kêu giữa đêm tối tưởng chừng như âm thanh vụng về nhưng đó như một lời “thông báo” đầy ý nhị với trai làng: Con gái nhà người ta đã “có chỗ, có nơi”. Từ nay, đừng ai léng phéng nữa!.
Cũng có người nói rằng, chọn cặp vịt là có dụng ý khác: không những kêu to, mà khâu chế biến rất mất thời gian, nhất là ở khâu nhổ lông. Cũng chính cái “lâu” đó như kéo giãn thời gian cho đôi bạn trẻ có thêm cơ hội được ở gần nhau nhiều hơn.
Lại có người nói: Nhiều khi hai bên sui gia có khúc mắc, nhất là những ai nói nhiều, vặn vẹo, thì tiếng kêu của vịt át góp phần át tiếng của họ, khiến họ… nản, bớt nói lại, làm cho cuộc gặp gỡ bớt đi căng thẳng, mệt mỏi.
Ngày thường đôi trẻ chỉ dám trao lời yêu thương khi tình cờ gặp nhau trong một đêm tát nước hay những ngày mùa bận rộn. Hôm nay, những lời e ấp mới có dịp cất lên giữa tiếng sôi sùng sục của nồi chè đậu đỏ, của tiếng dao thớt lách cách.
Giữa những âm thanh rất đời ấy, thỉnh thoảng vang lên tiếng cười khúc khích hòa cùng tiếng gió đêm xào xạc, tiếng vịt cạp cạp không ngớt.
Dưới gian bếp nhỏ, đôi bạn trẻ tất bật nhổ lông, thổi lửa thì nhà trên, hai bên thông gia cùng mở rượu, cắt chả, hút thuốc tính chuyện trăm năm cho con cái. Hai không gian ấy tách bạch. Trên nhà và dưới bếp.
Trên nhà là câu chuyện của người lớn, của lễ nghĩa, của những cái gật đầu. Tiếng cười mãn nguyện của bà sui, cái bắt tay chặt hơn của ông sui làm cho khoảng cách hai gia đình như gần lại. Dưới bếp là tiếng của nước sôi, của dao thớt, của tiếng vịt kêu và cả những ánh nhìn ngại ngùng của đôi trẻ vừa được cha mẹ gật đầu cho thành gia thất.
Nồi chè đậu đỏ nấu rất lâu, lửa liu riu từ chiều sang tối. Và chính cái sự chậm rãi ấy khiến thời gian như giãn ra để người ta được ở gần nhau lâu hơn, nhìn nhau nhiều hơn mà vẫn giữ được sự kín đáo của lễ nghĩa xưa.
Ngày thường người ta ít để ý bởi ai chẳng biết đậu đỏ cần phải nấu thật lâu mới chín tới. Hôm nay bỗng cảm giác như nồi chè chín nhanh lạ thường.
Khi nồi chè chín tới, vịt cũng vừa làm xong. Mâm cơm được dọn lên, nghi lễ coi như hoàn tất. Một cuộc gặp gỡ kết thúc nhưng một cuộc đời khác vừa mới bắt đầu gõ cửa.
Bây giờ những lễ “đi thăm” dần thưa vắng. Người ta cưới hỏi nhanh hơn, gấp gáp hơn, tiện hơn, gọn hơn. Nhưng mỗi lần nhớ lại tiếng vịt kêu giữa đêm nơi làng cũ, tôi vẫn thấy thấp thoáng đâu đó một thời cưới hỏi chậm rãi, đầy lễ nghĩa và những khoảng lặng đẹp, thấm đẫm tình người.
