Câu chuyện nông nghiệp hôm nay
Nông nghiệp thông minh cần đất đai và công nghệ để xoay chuyển cục diện
Đứng trước đòi hỏi ngày càng khắt khe về chất lượng và nguồn gốc minh bạch của nông sản, việc từ bỏ mô hình sản xuất nhỏ lẻ, cảm tính để ứng dụng số hóa, trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ Hệ thống thông tin địa lý ( (GIS) không còn là một sự lựa chọn, mà là con đường tất yếu để định hình lại diện mạo nông nghiệp Việt Nam.
Sáng 17/4, Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI) đã tổ chức hội thảo “Nông nghiệp thông minh”. Đây là diễn đàn mở để các nhà hoạch định chính sách và giới chuyên môn cùng nhau giải mã những khó khăn trong khâu quản trị vận hành, tìm kiếm phương thức tối ưu hóa tài nguyên và kiểm soát rủi ro trong chuỗi cung ứng nông sản.
TPHCM - “nhạc trưởng” của siêu đô thị trong chuyển đổi số nông nghiệp
Trước bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp và áp lực cạnh tranh toàn cầu gia tăng, việc chuyển đổi sang nông nghiệp thông minh là động lực quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong xu thế này, TP.HCM không chỉ đóng vai trò là một trung tâm kinh tế, tài chính năng động mà còn là nơi hội tụ mật độ cao về tri thức, khoa học và đổi mới sáng tạo.
Phát biểu tại hội thảo, Phó chủ tịch UBND thành phố Bùi Minh Thạnh khẳng định thành phố đã và đang là trung tâm nghiên cứu, chuyển giao công nghệ cao trong nông nghiệp.
“Nhiều công trình nghiên cứu đã được triển khai hiệu quả, tạo ra các giống cây trồng, vật nuôi có năng suất cao, khả năng thích ứng tốt với biến đổi khí hậu, đồng thời, phát triển các quy trình sản xuất tiên tiến, giảm thiểu tác động môi trường”, ông nói.
Những thành quả này không dừng lại ở ranh giới thành phố mà đã lan tỏa mạnh mẽ đến Đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam Bộ và Tây Nguyên. Để kiến tạo một hệ sinh thái bền vững, TP.HCM cam kết chủ động tạo điều kiện thử nghiệm các mô hình mới, tạo môi trường thuận lợi thu hút doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao.
Từ góc độ thực tiễn, việc số hóa hay cơ giới hóa sẽ không thể hiện thực hóa nếu thiếu đi không gian sản xuất đủ lớn. Quá trình mở rộng quy mô diện tích canh tác thành các đại nông trường được xem là điều kiện kiên quyết để máy móc phát huy hết công suất thiết kế và tối ưu hóa vận hành.
Minh chứng rõ nét nhất cho nguyên lý này là chặng đường hơn 50 năm gắn bó với đồng ruộng của ông Võ Quan Huy, Giám đốc Công ty TNHH Huy Long An. Từ một thanh niên đi khai hoang thuê với chiếc máy cày cũ sau năm 1975, ông nay đã trở thành “Vua Chuối” sở hữu gần 1.000 ha đất, với mức doanh thu khoảng 20 triệu USD năm 2025.
Đúc kết từ những lần nếm trải điệp khúc “được mùa mất giá”, ông thẳng thắn nhìn nhận: “Nông nghiệp hiện đại không thể làm theo kiểu manh mún”. Ông coi tích tụ đất đai và khoa học công nghệ chính là “cặp bài trùng” giúp giải phóng sức sản xuất.
Sở hữu diện tích lớn trải dài trên 6 tỉnh giúp doanh nghiệp của ông đầu tư được những hạ tầng thông minh mà nông dân nhỏ lẻ khó tiếp cận. Điển hình, trên gần 800 ha chuối, ông thiết lập hàng trăm km ròng rọc để vận chuyển, đảm bảo trái chuối không bao giờ chạm đất, giữ nguyên lớp phấn nhằm đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của hệ thống 4.000 cửa hàng AEON tại Nhật Bản.
Thay vì quản trị bằng cảm tính, doanh nghiệp này sử dụng hệ thống dữ liệu số và AI để tính toán chính xác mức chi phí phân bón cho từng kg chuối, tối ưu hóa lao động xuống mức chỉ cần 0,8 đến 1 nhân công cho mỗi hecta, giữ giá thành sản xuất ổn định dưới 15.000 đồng/kg.
Hệ mạch dữ liệu và “mắt thần” ứng phó biến đổi khí hậu
Cùng với những đại nông trường cơ giới hóa, nền tảng dữ liệu số được ví như “hệ mạch” nuôi dưỡng sự bền vững. PGS.TS. Đỗ Văn Hùng, Phó Chủ tịch VASTI, đánh giá thực trạng ứng dụng số tại Việt Nam vẫn còn sơ khai do dữ liệu phân tán, chưa liên thông giữa các bộ, ngành và thiếu tiêu chuẩn định dạng thống nhất.
Ông đề xuất một khung quản trị dữ liệu lấy con người làm trung tâm, thúc đẩy hệ sinh thái chia sẻ qua Open API, chuẩn hóa metadata và minh bạch quyền sở hữu dữ liệu.
Trong khi đó, biến đổi khí hậu đang tạo ra những thách thức dị thường. Thống kê cho thấy nhiệt độ không khí trung bình năm tại Việt Nam đã tăng 1,36°C (từ năm 1950 đến 2023), cùng với lượng mưa gia tăng và thời tiết cực đoan đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực. Để thích ứng, mô hình nông nghiệp thông minh với khí hậu (CSA) được đẩy mạnh, trong đó công nghệ Hệ thống thông tin địa lý (GIS) đóng vai trò then chốt.
Theo GS.TS. Nguyễn Kim Lợi (Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM), GIS kết hợp cùng viễn thám và hệ thống định vị toàn cầu (GPS) giúp giám sát thời gian thực và quản lý tài nguyên hiệu quả. Các nhà nghiên cứu đã ứng dụng thành công công nghệ này để thiết lập bản đồ dự đoán năng suất cây ăn trái theo các kịch bản biến đổi khí hậu tại tỉnh Kon Tum, hay dùng thiết bị bay không người lái (drone) thu thập dữ liệu cảm biến nhằm phát hiện sâu bệnh và tối ưu hóa khâu thu hoạch.
Dù đã có những bước tiến, việc số hóa nông nghiệp vẫn gặp không ít chông gai. Những hạn chế về chi phí, sự thiếu hụt chuyên môn kỹ năng GIS, viễn thám và cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin yếu kém ở vùng nông thôn đang cản trở khả năng nhân rộng các mô hình này. Sự thiếu đồng bộ trong tiêu chuẩn dữ liệu cũng làm giảm khả năng tích hợp và phân tích không gian.
Cũng tại hội thảo, “Vua Chuối” Võ Quan Huy đã gửi gắm những trăn trở về mặt chính sách. Ông kiến nghị khi nhà nước thu hồi đất cho các dự án phát triển, cần có chính sách đền bù ghi nhận thỏa đáng công sức khai phá, đầu tư tài sản trên đất của nông dân để họ có nguồn lực tái thiết sản xuất.
Đặc biệt, trước thực trạng người trẻ ít mặn mà với nông nghiệp, ông nhấn mạnh: “Họ cần được Nhà nước hỗ trợ để có thể tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và quỹ đất một cách thực chất, để họ xây dựng ước mơ”.
Phát triển nông nghiệp thông minh là một hành trình khắc nghiệt, đòi hỏi tư duy quản trị bằng những con số chính xác. Chỉ khi các nút thắt về cơ chế đất đai được tháo gỡ, hệ sinh thái dữ liệu được liên thông và sức mạnh của khoa học công nghệ được lan tỏa đến từng cánh đồng, thương hiệu nông sản Việt Nam mới thực sự đứng vững trên đỉnh cao của thị trường thế giới.