Kinh tế xanh
'Bà trùm' bần chua và cuộc chơi... vá đất miền Tây
Những ngày giữa tháng Tư, khi các nhà khoa học, nhà quản lý khắp nơi bận bịu chuyện triển khai thị trường carbon, các công ty, doanh nghiệp chộn rộn câu chuyện đăng ký chuyển đổi tín chỉ Xanh, thì ở giữa miền Tây sông nước, có một người phụ nữ nhỏ bé từng ngày "trói sóng" cho cây bần thoát khỏi phận "bần".
Chị là Lê Thị Thoa - Giám đốc công ty TNHH Một thành viên Xây dựng Thương mại Vạn Thắng!
Từ bản án trên bàn giấy đến mầm xanh dưới sình lầy
Chị kể: “Tôi đến với cây bần chua bằng một sự ngẫu nhiên. Khi đi du lịch ở đền thờ anh hùng Nguyễn Trung Trực (Phú Quốc), nhìn những cây bần cổ thụ ở đây, tôi bắt đầu suy nghĩ về loại cây cắm cọc giữ đất này. Dáng cây nhìn mềm mại như liễu (cây còn có tên thủy liễu) nhưng thân cứng cáp, rễ đâm sâu, bám đất, còn mọc biết bao nhiêu là rễ phụ, giữ đất xung quanh. Đến khi nếm vị chua, chát của trái bần, tôi nghĩ sao mình không thử làm mứt bần, rượu bần từ loại trái cây nhiều dược tính này? Cũng từ đó tôi bắt đầu những ý tưởng về cây bần”.
Hỏi vì sao là cây bần, thì chị hỏi ngược: Sao lại không phải là cây bần? Bần chua là một loài thực vật có hoa với trái chín to bằng lòng bàn tay, dẹp, đẹp và có vị rất chua. Khi trái bần chín, hạt bần trôi theo nước vào những bãi bồi ở ven sông và tiếp tục mọc lên thành những rặng bần xanh um ven sông.
Nhưng chuyện không chỉ dừng lại ở đó, mà nó mọc mầm cho một khao khát lớn hơn ở người đàn bà dân gốc Cần Thơ, xuất thân ngành Luật, bỏ nghề...thầy cãi mà đi móc đất, lội sình. Đó là giấc mơ giữ đất và góp phần bảo tồn giống cây quý mà dân dã này.
Chị nói: “Đừng nhìn trái bần chua rồi lắc đầu tưởng bỏ đi nha. Nhiều nghiên cứu chỉ rõ, trong trái bần có chất chống oxy hóa, có thể chữa bí tiểu tiện, chữa bong gân; chiết xuất từ cây bần có chất hạ đường huyết và kháng khuẩn...Ngoài các tính năng và dược học nói trên, các bộ phận khác của cây bần vẫn còn mang một số dược tính khác".
Thêm nữa, lợi ích từ bần có thể tính từ đầu đến rễ: Rễ làm nút chai, thần lấy gỗ. "Hữu dụng không nghiên cứu, nhân giống nó khi mình biết, mình hiểu nó, giống như mình mang tội vậy”. Bởi nặng lòng như thế, 8 năm qua, chị gắn đời mình với loài cây ấy.
"Vị thần" giữ đất miền Tây.
8 năm qua, dù cây bần dễ mọc, dễ trồng, dễ bám đất, nhưng chuyện ươm cây, không phải lúc nào cũng suôn sẻ.
Để có những mẻ cây giống khỏe mạnh, người đàn bà ấy bỏ phố, vào vườn, sống giữa vườn ươm. Có những đêm chị không ngủ. Nằm trong căn nhà tôn, nghe gió phần phật ngoài vườn là bật dậy đi coi cây. Sợ nước dâng, sợ mưa dập, sợ cây non không chịu nổi. Cái kiểu lo đó không phải ai cũng hiểu. Nhưng rồi cây cũng lớn nhanh theo tình thương của người ươm hạt. Từ những vạt cây giống đầu tiên, đến nay Vạn Thắng của chị Thoa đã có gần 15 triệu cây bần giống.
Không chỉ là cây giống, chị Thoa và các cộng sự của chị còn nghiên cứu sản xuất rượu bần, nước ép bần chua, cả cây si rô cho trái sau bao quen trầy trật cắm được trên đất, cũng có mặt trong phòng thí nghiệm để làm rượu… Không giấu nghề cũng như giá trị của loài cây độc đáo này. Chị Thoa khoe khắp nơi! Khi trao hàng ngàn cây giống cho Vĩnh Trinh, Vĩnh Thạnh, Cần Thơ, hay gieo cả hecta rừng bần cho Cồn Nạng, xã Mỹ Long Nam, huyện Cầu Ngang, tỉnh Trà Vinh cũ (nay thuộc địa phận tỉnh Vĩnh Long)… chị đều hướng dẫn người dân khai thác sinh kế từ cây bần chua.
Chị nói: “Nhà quản lý, nhà khoa học cứ nói xa xôi chuyện ô nhiễm môi trường chống biến đổi khí hậu. Người dân thì chỉ cần biết loài cây trồng đó cho trái ăn được, làm thuốc hay đơn giản là có…làm củi bán được không thôi. Cây bần chua này giúp dân được hết, lại còn giữ đất, ngăn mặn, chống xói mòn!”.
Hỏi chị sao không đăng ký thương hiệu độc quyền, phấn đấu chuẩn OCOP... cho các chế phẩm từ cây siro và cây bần? Câu trả lời là nụ cười ý nhị: “Chia sẻ bí quyết thủ công cho bà con thì dễ rồi và tôi làm miết đó. Nhưng để đăng ký OCOP hay gì gì đó thì thôi thú thiệt là tôi không đủ trái để làm. Trái ngon, đẹp là ưu tiên để giống nữa. Nghề của vạn Thắng là làm cây giống mà!”.
Khát vọng 30 triệu cây xanh cho đồng bằng
Và người làm cây giống Lê Thị Thoa thật sự thành công. Từ vài luống nhỏ ban đầu, giờ khu đất của chị thành cả một vườn giống lớn, rộng đến hơn 10.000m2 đặt tại ấp Vĩnh Lộc, xã Vĩnh Thạnh, TP. Cần Thơ. Hàng triệu cây con được ươm lên từ đó. Rồi từ đây, cây theo ghe, theo xe đi khắp nơi, về lại những vùng ven sông, ven biển đang bị sạt lở làm sứ mệnh của mình. Có những nơi trước kia trống trơn, giờ bắt đầu xanh lại. Như cái Cồn Nạng vươn mình thêm cả héc ta nhờ rễ bần bám đất ở Trà Vinh (Vĩnh Long) hôm nay vậy! Không ai ghi tên chị Thoa ở đó, nhưng cây thì vẫn lớn lên. Người dân địa phương bây giờ vào rừng bần chua lấy củi, hái trái, bám rừng bần ấy sống được rồi.
Trong những ngày này, chị Thoa tất bật hành trình tìm đất để gieo cây. Chị quả quyết: “Không cần trả tiền tôi, chỉ cần giao tôi đất, sáu tháng sau, tôi trả lại bạn khoảng rừng và vùng sinh kế cho người dân địa phương từ hệ sinh thái cây trồng đa dạng: bần, siro, dược liệu cùng các loài cây ăn trái nữa! Tôi đã trồng cả hec ta cho Trà Vinh đó, mà có lấy tiền đâu. Tôi cam đoan, Vạn Thắng cũng cam đoan!”.
Chị nhỏ giọng đầy trăn trở: “Đi xin được gieo cây giữ đất thôi mà khó quá. Chỗ nào cũng cần có dự án, viết dự án rồi lại chờ phê duyệt. Trong khi đất ngập, bãi lầy thì vẫn chờ cây. Nước dâng, sạt lở thì thâm nhập tính từng giờ…”.
Nhìn những bầu cây bần chua, siro, thảo dược…lại cứ muốn nhắn ai đó đang chạy đôn chạy đáo đi tìm cách hoán đổi tín chỉ carbon, hãy ghé về đây, cùng người phụ nữ này đi gieo cây, giữ đất!
Nói rồi, chị lại hăm hở chỉ ra khoảng vườn ươm phía trước căn nhà tôn nhỏ, mắt lấp lánh niềm vui: “Hàng chục công nhân của Vạn Thắng vẫn cần mẫn từng ngày và sẵn sàng chuyện tặng cây chuyển giao công nghệ. Dự kiến đến năm 2030, chúng tôi sẽ trao, trồng đến 30 triệu cây cho các vùng bán ngập ở lòng hồ Dầu Tiếng, Tây Ninh, Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang và các tỉnh đồng bằng Sông Cửu Long khác nữa”.
***
Căn nhà nhỏ của người đàn bà bé nhỏ ở cù lao Tân Lộc thuộc khu vực Trường Thọ 1, phường Tân Lộc, TP Cần Thơ, chật cứng bằng khen, giấy khen, bằng sáng chế, sở hữu trí tuệ. Nhìn mà mơ màng những bãi bồi phù sa châu thổ, theo cơn gió chướng, theo mùa sa mưa, những bần, si rô nghiêng như cánh tay vẫy mà thương người giữ đất, để không còn những "ùng, oàng" lở đất, lở cả phận người theo sông. Mơ màng cả những tiếng cười dưới bóng cây, lấy mật trái bần, mang siro lên men, đổi thành tiền, thành lúa gạo…Cơm áo, an vui là đó.
Còn nữa, 15 triệu rồi 30 triệu cây bần, 5 triệu rồi 10 triệu cây siro – đó không không chỉ là giấc mơ giữ đất, mà chính là đang tạo ra một “bể hấp thụ carbon” khổng lồ. Đây chính là lời giải cho các doanh nghiệp đang đi tìm tín chỉ Xanh!