Vi vu ta đi

Cảng đảo đón tôi bằng một nhịp sống không hề tĩnh lặng. Tôi sinh ở biển, ra vào Cù Lao Chàm, Lý Sơn bao bận, nhưng ngỡ ngàng kiểu xe cộ sắp hàng trên bến bởi ở hai nơi kia không hề thấy. Thẳng tắp, cùng kiểu dáng, màu sắc và phong cách trẻ trung. Nhìn, như cửa hàng xe máy dành cho Gen Z. Tiếng gọi nhau, tiếng máy nổ, tiếng cười nói…Tất cả cộng hưởng, mặc định cho một nhịp sống bắt đầu bén mùi du lịch.

Chị Nguyễn Thị Xuân Thủy, chủ homestay Hoàng Thiên, đón tôi bằng nụ cười trong như gió mà giọng nặng mùi biển, mộc, rất mộc: “Đi thôi, về nhà nghỉ rồi hãy đi chơi”. Chỉ 15 phút chạy xe, con đường nhỏ đưa tôi rời khỏi sự nhộn nhịp của cảng, tiến dần vào một không gian khác.

Đứng ở ban công Homestay Hoàng Thiên nhìn xuống, một khung cảnh bình yên đến lạ lùng thu trọn vào tầm mắt: những chiếc tàu cá đậu xa bờ, đung đưa nhè nhẹ theo nhịp sóng như ai đó đang đưa võng. Trong khi người lớn bận bịu đâu đó, thì bọn trẻ thả mình dưới làn nước, nô đùa. Vẫn xanh. Trong vắt. Rêu xanh như mắt biển, mắt con gái biển tuổi cập kê xanh mơ về tương lai. Ở đảo nào cũng có thể nhìn và thấy. Như ở đây, lạ lắm, hai tầng ánh sáng từ mặt trời khúc xạ qua nước và rêu xanh dựng một sân khấu huyền ảo, chỉ nước và nước. Cả người đứng đó, như bọn trẻ con, cũng là nước.

Dọc theo bờ biển, một con đê bê tông cao gần 2 mét, chắn ngang tầm mắt chạy dài ngăn cách những ngôi nhà với đại dương. Như vật chắn vô lý, phản cảm, như cắt đoạn bàn tay biển và người vốn xiết chặt qua bao đời bao kiếp chốn này. Tôi, một kẻ lang thang, về đây bung tâm não với gió, tìm tự do trong mệt nhoài của ngày tháng đất liền, không dấu được nỗi chạnh lòng. Nó như vệt kẽ chán chường, lạnh lùng vào hoang sơn. Sự xuất hiện của nó khiến những người yêu vẻ hoang sơ có chút chạnh lòng.

Tôi hỏi: "Sao mình phải xây bờ kè cao thế này, che cả tầm nhìn ra biển hả chị?". Chị Thủy phân trần: "Nhà nước đầu tư làm kè kiên cố cao hơn đầu người để ngăn sóng và chống sạt lở anh ạ". Ừ, thì một cách đối phó với cuồng nộ tự nhiên, nhưng câu trả lời ấy khiến tôi cứ mãi băn khoăn. Với một hòn đảo rộng 15km² giữa đại dương, liệu có phương án nào khác để giữ nguyên vẻ nguyên sơ nằm lại phía sau những con sóng?

Thuê chiếc xe máy với giá 120.000 đồng/ngày, tôi bắt đầu hành trình xuyên qua những con dốc, những hàng cây bị gió tạt bạc đầu về một phía. Gió và nắng ngập từ núi đến ruột biển, rúc thổi ù ù vào hang đá, vào tàn cây, xoắn rồi vặn mình qua những con đường nhỏ, rúc vào những gian bếp thơm mùi cá kho và nước mắm nhỉ. Một bên biển, một bên núi, những khoảng đất bằng bất thần mở ra, đệm thêm mảng xanh trong “tổng phổ” xanh của biển, khiến kẻ du hành khó lòng không dừng lại mà ngồi xuống, nghe từ đất lời của trăm năm vẽ những mặt người.

Tôi rẽ vào một rẫy dưa của anh Bùi Quang Linh ở làng Phú An khi những tia nắng chuyển dần thẳng đứng. Ít ai nghĩ người đàn ông này từng có hơn 12 năm làm nghề lặn biển ở Trường Sa, nay lại chọn trở về miệt mài trên 18 công đất rẫy. Hầu hết diện tích đất rẫy do anh Linh thuê mượn của những người ở Sài Gòn mua, nhưng chưa sử dụng hoặc người dân để hoang, biến những vạt đất màu nâu đỏ thành những ruộng dưa xanh tốt.

Vừa đẩy xe rùa chở đầy dưa hấu, anh Linh vừa kể: “Hai năm trước đây, tôi đầu tư gần 70 triệu đồng xây dựng hệ thống điện mặt trời, đóng giếng lấy nước tưới dưa hấu. Thay đổi nghề biển sang nghề nông có chút khó khăn ban đầu thôi, chứ khi còn nhỏ tôi vẫn làm ruộng, trồng bắp, trồng mì với gia đình nên trở lại làm ruộng cũng thuận lợi. Thật ra nghề biển mang lại thu nhập khá tốt nhưng vất vả và nguy hiểm. Giờ làm dưa cũng cực, tiền chưa chắc bằng, nhưng đêm ngủ ngon giấc, lại được vui đùa cùng tụi nhỏ”.

Lời anh như loang trong gió rồi neo thẳng đứng, rơi xuống những trái dưa, rơi xuống cả miếng miếng dưa anh vừa xẻ ra mời khách. Dưa ngọt lịm, tan nhanh ở đầu lưỡi, nhưng ngập ngừng rồi dấy lên trong tôi ý nghĩ chông chênh như gió, rằng không có nghề nào là chắc chắn, mà chỉ có sự thích ứng đi cùng năng lực ổn định là giúp con người vững vàng trước thiên nhiên và cuộc sống.

Chiều xuống nhanh. Màu thẫm tím loang từ mắt người đến nước. Năm này, mới cuối xuân, mà nắng đã gay gắt từ bắc đến nam. Nhớ lại bao năm rồi, từ đất liền đến biển, quay cuồng trong cơn khát nước ngọt. Nhưng, như như phép biện chứng nhiệm màu, như lẽ hiếu sinh của trời đất, nơi nào chênh vênh trùng khơi, thì trời ban ân phước để con dân bớt khốn khổ giữa gió và nước mặn. Cũng như Lý Sơn, Cù Lao Chàm, giếng cổ – Giếng Tiên ở làng Đông Hải, hằn trong ký ức người già như cụ Ngô Tầm 79 tuổi, thong thả như nhịp gàu múc từng gàu nước ngọt.

“Ngày xưa, chưa có điện, cuộc sống người dân trên đảo muôn vàng khó khăn, các đầy biển cả những chẳng có phương tiện để đánh bắt. Còn giếng này ai cũng ra đây gánh nước. Giờ thì thành di tích rồi”. Lời cụ Tầm như thuyền đã mỏi gió, như mỏ neo găm chặt đáy biển.

Ngày xưa, ngày đó, bao tấm lưng trần, tay phồng rộp bật máu, với những gì có được trong tay, khoét núi, đục đá, khoan sâu ruột núi mà tìm nguồn nước ngọt duy nhất. Những Robinson hoang đảo từ bao đời bao kiếp, mà nếu không có họ, chắc gì có những cư dân bây giờ, cũng không có cả ruộng dưa như cánh đồng Mai An Tiêm trong truyện cổ, để rồi những chuyến đi về kết nối đảo với đất liền, dựng nên gương mặt Phú Qúy hôm nay. Lịch sự của đảo là những giọt nước ngọt thầm thì như máu mặn của lớp ngư phủ. Ra đây, nhìn người, nhìn biển, nhìn giếng, khi cổ chạm chạm vào cơn khát, khi con người đặt trước lằn ranh sinh tồn, mới hiểu cái gọi là di tích luôn mang gương mặt của sự sống, và nó, buồn thay lắm khi được hiểu như chuyện hôm qua, chỉ là cổ tích.

Bữa ăn tối bày ra. Có đu hải sản tươi, rau trồng trên rẫy, và cả món “bò nóng” – thứ đặc sản thịt bò được người dân nuôi ngay trên đảo, có hương vị của cây cỏ và cả mặn của biển. Bên mâm cơm ngay sát chân sóng, anhThiện chủ homestay kể về nghề biển, chuyện về những mùa gió nôm, gió bắc, về sự dịch chuyển của những hàng quán từ Đông sang Tây để tránh gió và sự chuyển dịch qua làm du lịch lưu trú của gia đình mình cứ thế kéo dài mãi.

“Năm 2019, lúc tôi làm homestay, trên đảo còn ít lắm. Khách tới cũng không có nhiều lựa chọn. Nhưng mấy năm gần đây thì khác rồi, từ 2023 đến 2024, hàng loạt homestay, villa, khách sạn mọc lên. Người dân bắt đầu chuyển hướng, từ biển sang dịch vụ, từ đánh bắt sang làm du lịch. Nhiều dịch vụ cao cấp hơn, lặng biển ngắm san hô, những nhà hàng sang trọng, dịch vụ tốt hơn và view biển rất đẹp… Hầu hết khách ra đảo đến từ Sài Gòn và Hà Nội, một số ít khách Châu Á và khách Âu, cuộc sống người dân cũng tốt hơn nhiều, đặc biệt là những người trẻ mạnh dạng đầu tư lưu trú và dịch vụ”.

Xa đất liền quá. Mỗi mùa bão gió, nghe bản tin thời tiết, những nơi như chốn này là chỗ hứng khắc nghiệt đầu tiên. Bao lần tự hỏi: Dẫu biết ở đâu quen đó, nhưng họ sống ra sao với những đỏng đảnh của trời đất, mà phận người như lá trong mịt mùng sóng nước? Anh cười: “Ở Phú Quý, người dân phải sống theo gió”. Hòn đảo này chỉ có hai mùa chính – mùa gió Bắc và mùa gió Nam. Nhưng đó không chỉ là sự thay đổi của thời tiết, mà là sự thay đổi của cả nhịp sống. Mùa gió Bắc, biển phía Tây êm, tàu thuyền ra khơi thuận lợi và du khách đến nhiều hơn. Người dân tập trung làm dịch vụ, buôn bán, đón khách. Cả đảo rộn ràng.

Nhưng khi gió Nam thổi, biển động hơn phía Tây thì phía Đông lại thuận lợi hơn, nhịp sống vẫn thế, du khách ít hơn và người làm du lịch cũng “chậm lại”, sửa sang, chuẩn bị. “Mùa nào thì sống theo mùa đó thôi”, anh Thiện nói.

À, thì ra là thế. Thuận thiên là đây chứ đâu. Học cách đi cùng. Không cưỡng cầu. Linh hoạt. Không lấy neo cột mình theo một hải trình sống cố định. Từ nghề biển sang làm rẫy, từ đánh bắt sang làm du lịch, từ hoang sơ sang từng bước phát triển. Cả ngày lang thang trên đảo, đọc nhịp du lịch đã rộn rã lên. Mọi thứ mới bắt đầu, và lẽ đương nhiên là vẫn còn đó những điều chưa trọn vẹn: Rác thải nhựa vẫn xuất hiện dù đã có quy định hạn chế; giá hải sản còn lệ thuộc vào mùa; tiềm năng nuôi biển chưa được khai thác hết…Đâu có dễ đi lên chuyên nghiệp hóa. Bao nơi, cả mấy thập kỷ làm không nên dáng ra hình gì hết. Không cách nào khác, phải học và tự đổi thay. Đổi thay ở chính quyền và người dân.

10 giờ sáng, chiếc tàu cao tốc hú còi rời bến. Những cột điện gió xa dần, tháp viễn thông mờ dần, thỉnh thoảng đàn cá chồng bay trên mặt nước màu ngọc bích sâu thẳm. Tôi đứng ở boong tàu, nghĩ về anh Thiện, về những người đã gặp. Có lẽ hơn mọi thứ, Phú Quý đang sở hữu...đặc sản là sự chân thành giữa những đổi thay, và tôi dậy lên mơ ước, rằng đây là hằng số làm nên gương mặt những đứa con giữa trung khơi, bởi làm du lịch là con dao hai lưỡi…

TẤN CHÂU