Câu chuyện nông nghiệp hôm nay
Bài 2: HTX 'mắc kẹt' ở cổng làng, vì sao?
Nợ nần. Không vay vốn được. Toàn thuê trụ sở. Lãnh đạo thiếu năng lực quản trị. Nông dân mất niềm tin. Chính sách hỗ trợ vĩ mô tuy rất trúng về chủ trương, nhưng lại xa lắc lơ đôi chần trần của người nông dân... Tất cả như mớ bùng nhùng vây quấn, khiến giấc mơ làm giàu của HTX mãi giậm chân tại cổng làng.
Lát cắt từ Bình Lợi: Lực bất tòng tâm vì thiếu bệ đỡ
Câu chuyện Hợp tác xã Mai vàng Bình Lợi (xã Bình Lợi, TPHCM) phải tạm ngưng hoạt động sau vài năm thành lậ,p là một trường hợp điển hình cho sự chật vật của mô hình kinh tế tập thể.
Ban đầu, HTX hoạt động tương đối ổn định, nhưng rồi nhanh chóng đuối sức và đứt gánh. Bóc tách nguyên nhân, nhiều ý kiến cho rằng do năng lực quản lý của cá nhân Chủ tịch Hội đồng quản trị (HĐQT). Thế nhưng, nhìn sâu hơn vào bản chất vấn đề, sự đổ vỡ này lại bắt nguồn từ những lỗ hổng trong cơ chế hỗ trợ tài chính và cơ sở vật chất.
Theo ông Lê Hữu Thiện, giám đốc HTX Mai vàng Bình Lợi, cái khó lớn nhất bóp nghẹt sự phát triển của HTX là không thể tiếp cận nguồn vốn nhà nước. "Tài sản của hợp tác xã làm gì có đất đai hay nhà cửa để mà thế chấp?", ông nói.
Trong khi đó, việc đưa ra một phương án kinh doanh khả thi để vay tín chấp lại là bài toán quá tầm với những nông dân mới tập tành làm kinh tế. Vay vốn bên ngoài thì lãi suất cao, rủi ro lớn khiến không ai dám mạo hiểm.
Không có vốn vay ưu đãi, Chủ tịch HĐQT đành phải dùng uy tín và nguồn lực cá nhân (góp tới 500 triệu đồng) để bảo lãnh vật tư, phân thuốc cho các thành viên. Đến khi thị trường mai dội chợ, cung vượt cầu, xã viên lâm nợ không thể chi trả, kéo theo khoản nợ đọng 800 triệu đồng đánh sập nguồn vốn chung của tổ chức. Nếu HTX có được một cơ chế vay vốn thực tế hơn, có lẽ người đứng đầu đã không phải đơn độc gánh chịu rủi ro và tự xoay xở bằng thứ tư duy quản trị gia đình cảm tính như vậy.
Cái khó bó cái khôn không dừng lại ở đồng vốn. Theo quy định, HTX được hưởng các chính sách ưu đãi về cơ sở vật chất, nhưng thực tế HTX Mai vàng Bình Lợi không thể thụ hưởng do "toàn đi thuê chỗ, không có trụ sở cố định". Thành lập xong mà không có trụ sở, không được hỗ trợ gì, HTX lấy gì để giữ chân và tạo niềm tin cho người nông dân?
Khi xã viên rút vốn, bỏ nghề
Nhưng cho dù có trụ sở, cơ ngơi hoành tráng thì khi thu nhập bấp bênh, sản xuất không ổn định, nhiều xã viên các HTX cũng rút vốn, bỏ nghề, kéo theo cả hệ thống vận hành rệu rã. HTX Phước An xã Tân Quý Tây (huyện Bình Chánh, TPHCM cũ) là 1 điển hình trong số đó.
Nhà sơ chế của HTX Phước An rộng rãi, tiện nghi, trước đây mỗi ngày đều từng có gần 30 lao động làm việc từ chiều đến khuya. Lúc nào cũng rộn ràng, tấp nập. Nhưng hai năm nay, mỗi chiều chỉ còn 4,5 công nhân xử lý chưa đầy 100 ký rau. Đầu ra bấp bênh, HTX không dám đặt hàng, nên các xã viên rút dần. Từ 62 thành viên góp vốn, HTX Phước An nay chỉ còn chưa tới 30 người. Năm 2023, HTX bị lỗ. Những nhà lưới từng được đầu tư hàng chục tỉ đồng giờ chỉ còn một phần hoạt động, số còn lại xuống cấp, bỏ hoang.
Nhắc chuyện Hợp tác xã ông Lại Văn Đăng người sở hữu 2.000m² đất bùi ngùi: “Hồi trước, nhà tôi canh tác rau hết đất này, chỗ nào cũng xanh mướt, thấy thương. Cả nhà làm việc từ sáng sớm tới tối mịt mới xong. Vui lắm. Nhưng càng về những năm sau này, công việc chỉ còn cầm chừng. Giờ gom lại trồng trên có chừng 500m2 này để sống qua ngày mà cũng không ai thu mua nữa. Con trai tôi hai năm nay phải tự chở rau đi giao, thu nhập không đủ sống nên tranh thủ làm thêm việc khác.”.
“Chết” từ mâu thuẫn nội bộ!
Thực trạng của HTX Mai vàng Bình Lợi hay Phước An không phải là cá biệt.
Chỉ riêng tại TP.HCM, đã và đang có rất nhiều HTX đang đối diện nguy cơ khủng hoảng. Và câu chuyện “đầu ra” chỉ là phần nổi của tảng băng. Gốc rễ nằm ở hệ sinh thái vận hành chưa bền vững: thiếu vốn, thiếu liên kết thị trường, thiếu niềm tin giữa các thành viên. Như HTX Tâm An (Củ Chi) hay HTX “Phụ nữ Hóc Môn khởi nghiệp”… ngoài câu chuyện đầu ra, còn đều gặp vấn đề về vốn và cả mâu thuẫn nội bộ. Việc góp vốn không đồng thuận, thiếu tài sản thế chấp để vay vốn, lãi suất cao… khiến kế hoạch mở rộng sản xuất trở nên xa vời.
Một xã viên hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Đồng Tháp thật thà thú nhận: “Tôi ra khỏi Hợp tác xã rồi vì mấy cái ông Hội đồng quản trị đó miệng cao hơn đầu lại không chịu đổi mới và cải tiến. Bây giờ liên kết sản xuất mà khi bán hàng ông lại ưu tiên nông sản của ông và người thân, họ hàng của ông trước thì các xã viên còn lại biết làm sao. Rồi thời AI mà còn bán hàng kiểu có gì bán nấy, bán qua mối quen, không biết tự quảng bá, sử dụng mạng xã hội là thua… ”.
Áp lực tiêu chí và lời giải từ tư duy kiến tạo
Trả lời câu hỏi: “Vì sao nhiều HTX chưa đi xa khỏi “lũy tre làng”? Ông Nguyễn Trí Ngọc- Phó chủ tịch Tổng Hội Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam nói: “Có ba “điểm nghẽn” chính: Tư duy quản trị: nhiều HTX vẫn vận hành theo kiểu hành chính hoặc kinh nghiệm, chưa theo mô hình doanh nghiệp hiện đại. Năng lực lãnh đạo HTX còn yếu, thiếu kiến thức về thị trường, tài chính, công nghệ. Thiếu nguồn lực: vốn ít, khó tiếp cận tín dụng, thiếu nhân lực chất lượng cao. Ngoài ra, liên kết giữa HTX với doanh nghiệp còn lỏng lẻo, dẫn đến việc sản xuất không gắn với nhu cầu thị trường. Vì vậy, HTX vẫn “loay hoay trong phạm vi địa phương”, chưa thể mở rộng ra thị trường lớn hơn”.
Rõ ràng, khi “hoóc môn” nội tại suy yếu, HTX khó có thể tự phục hồi nếu không có sự hỗ trợ kịp thời từ chính sách và các kênh kết nối thị trường bền vững hơn. Tuy nhiên, câu chuyện HTX loay hoay ở lũy tre làng ngoài lý do từ nội bộ, nội lực, còn nỗi khổ áp lực từ chính sách. Dưới áp lực phải hoàn thành 18 tiêu chí xây dựng Nông thôn mới, không ít địa phương đã vận động thành lập HTX cho đủ "chuẩn". Thế nhưng, khi cái danh đã có mà cái thực (vốn, mặt bằng, định hướng) không được các cấp vĩ mô hậu thuẫn, mới có câu chuyện nhiều HTX lập ra chỉ mang tính hình thức, rơi vào cảnh "chết lâm sàng".
Theo TS. Võ Thị Kim Sa– Nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách Công và Phát triển Nông thôn, thì vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ hợp tác xã chưa thực sự tạo được sự liên kết bền chặt giữa sản xuất và quản trị – hai yếu tố lẽ ra phải là trụ cột.
Về mặt lý thuyết, hợp tác xã ra đời nhằm giảm chi phí giao dịch và gia tăng sức mạnh thương lượng cho nông dân. Nhưng thực tế tại Việt Nam lại khác. Phần lớn hợp tác xã có quy mô nhỏ, thậm chí không ít nơi được thành lập mang tính hình thức, khiến mô hình này không đạt được điểm tối ưu. Khi sản xuất vẫn còn manh mún, thiếu đồng nhất, không được tổ chức dưới một cấu trúc chặt chẽ, thì việc tạo ra sức mạnh thương lượng với doanh nghiệp lớn gần như là điều bất khả.
Một nguyên nhân quan trọng khác nằm ở khung pháp lý. Dù Luật Hợp tác xã 2023 đã mở ra nhiều không gian phát triển – từ việc đa dạng hóa thành viên, cho phép thành viên liên kết không góp vốn để mở rộng vùng nguyên liệu, đến việc thu hút thành viên góp vốn nhằm huy động nguồn lực, nhưng nhiều hợp tác xã vẫn vận hành theo kiểu “bình mới rượu cũ”. Họ lúng túng trong việc phân định giữa chức năng hỗ trợ thành viên và hoạt động kinh doanh của một pháp nhân. Kết quả là nhiều nơi chỉ dừng lại ở việc phục vụ nội bộ, tổ chức hội thảo hình thức, hoặc hợp tác với doanh nghiệp theo cách thiếu chiến lược, thay vì thực sự tham gia vào thị trường như một chủ thể kinh tế độc lập.
Đáng nói hơn, phần lớn hợp tác xã hiện nay mới chỉ dừng ở khâu đầu vào trong chuỗi giá trị. Trong khi đó, giá trị gia tăng lớn nhất của nông sản lại nằm ở chế biến sâu và xây dựng thương hiệu. Khi nông dân vẫn bán lúa tươi tại ruộng, bán cà phê hay trái cây ngay tại vườn, thì lợi nhuận tất yếu bị giới hạn. Đây chính là lý do vì sao, dù số lượng nhiều, hợp tác xã Việt Nam vẫn chưa mạnh.
“Chốt lại, chúng ta thiếu liên kết thực chất và thiếu quản trị đúng tầm”, TS. Kim Sa nhấn mạnh.
Bà Nguyễn Thị Gọn, Chủ tịch Hội Nông dân xã Bình Lợi thẳng thắn nhìn nhận, năng lực quản trị của Hội đồng Quản trị hay Ban Giám đốc các HTX hiện nay rất hạn chế vì họ chủ yếu là nông dân, thiếu kỹ năng quản lý, tài chính, marketing. Tư duy của họ còn nặng tính "dịch vụ nội bộ" thay vì định hướng kinh doanh bền vững.
Cơn lốc số hóa đi cùng những tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng cao của nông nghiệp, đặt HTX đứng trước sự chọn lựa sinh tử. Liệu công nghệ cao có giúp được họ "bước qua lời nguyền" hay không?