Cafe cùng NTV

Tạp chí Nông Thôn Việt đã có buổi trao đổi cùng PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan về chính câu chuyện hàng giả đang thời sự này.

Làm không xuể!

PV: Thưa bà, hiệu lực của các cơ chế, chế tài xử lý, xử phạt hành chính trong lĩnh vực thực phẩm hiện nay, liệu có đủ và mạnh so với thực tế?

Bà Phạm Khánh Phong Lan: Có thể nói là về quản lý thực phẩm thì chúng ta có nhiều cách xử lý vi phạm hành chính, và trong một số trường hợp nếu nặng có thể là chuyển hình sự với khung hình phạt cao nhất là chung thân. Như vậy, mức chế tài của chúng ta cũng tương đối là nghiêm khắc. Theo tôi, không phải là vấn đề xử phạt chưa đủ, chưa nặng đâu, mà chủ yếu là vì là chúng ta không phát hiện được vi phạm.

Ví dụ, người bán thức ăn đường phố dùng tay trần thay vì găng tay có thể bị phạt 1 - 3 triệu đồng. Với người buôn bán nhỏ lẻ, đây là khoản phạt đáng kể. Còn những vi phạm lớn như sử dụng nguyên liệu quá hạn, gây ngộ độc, có thể bị xử phạt tới hàng trăm triệu đồng, thậm chí như một trường hợp gần đây là 3 tỷ đồng - gấp đôi giá trị lô hàng.

Nếu so với thu nhập bình quân, mức xử phạt đã là nghiêm khắc. Nhưng câu hỏi quan trọng là: ta có phát hiện được kịp thời, đúng và đầy đủ hay không?

Xem thêm: Giáo Tiến: ''Học tập suốt đời' là từ khóa quan trọng nhất với thế hệ Z'

Vậy thì ở đây, việc chúng ta có phát hiện kịp, đúng, đủ để xử phạt chính là chuyện cần nói?

Thực tế là chúng tôi không thể làm xuể. Việc phát hiện vi phạm trong lĩnh vực thực phẩm đòi hỏi điều kiện rất ngặt nghèo - từ bằng chứng rõ ràng, đến kết quả kiểm nghiệm xác định chính xác tên hóa chất, phụ gia.

Vi phạm thì thường giấu kín, trong khi lực lượng thanh tra chỉ được phép kiểm tra ở các cơ sở đã cấp phép. Nhiều nơi, sau khi bị xử phạt thì đơn vị lặng lẽ giải thể rồi lập công ty khác. Thương hiệu còn nhỏ, họ cũng không ngại mất uy tín.

Hồ sơ tăng lên từng ngày, nhân sự thì… tụt dần

Việc thanh, kiểm tra khó khăn có phải còn do nguyên nhân về nhân sự thanh tra?

Đây là vấn đề lớn. Nhân sự vừa thiếu, vừa chưa đủ chuyên môn. TP.HCM là nơi duy nhất gộp ba ngành (Y tế - Công thương - Nông nghiệp) vào một cơ quan chung, nên mới có đủ lực lượng từ cấp thành đến các đội tại quận huyện.

Nhưng các tỉnh thì rất thiếu. Ví dụ như Bình Dương chỉ có 12 biên chế, thực tế hoạt động chỉ còn 9 người lo cả tỉnh. Trong khi yêu cầu hậu kiểm tăng cao: doanh nghiệp được phép tự công bố chất lượng, còn cơ quan quản lý phải đi kiểm tra sau. TP.HCM hiện tồn đọng hơn 300.000 hồ sơ hậu kiểm từ năm 2018 đến nay.

Song song đó là yêu cầu cập nhật chuyên môn liên tục. Một cán bộ ngành y phải hiểu cả kiến thức của ngành nông nghiệp và công thương. Làm không chỉ về giám sát mà còn xử lý khi có ngộ độc, kiểm tra chất lượng… Khối lượng công việc khổng lồ, trong khi biên chế bị cắt giảm theo quy định chung.

Xem thêm: Không chỉ Hạ Long: Những 'điểm nóng' thiên tai đang âm thầm hình thành

Gọi đúng tên nghề: Đột xuất

Có phải chúng ta đang thiếu một luật chung xử lý hàng giả, hay là do thiếu phân vai rõ ràng giữa các bộ ngành?

Hàng giả xuất hiện ở mọi lĩnh vực, không riêng thực phẩm. Chúng ta vẫn xử lý phần ngọn - thanh tra, bắt giữ, xử phạt. Nhưng phần gốc là gì? Là động cơ kiếm lợi. Hàng giả rẻ hơn hàng thật vì bỏ qua các tiêu chuẩn chất lượng, cắt giảm thành phần.

Nguy hiểm ở chỗ: một bộ phận người tiêu dùng đón nhận điều đó như một “giải pháp kinh tế”, vì họ còn nghèo. Ngay cả người thu nhập trung bình cũng chọn đồ rẻ, đồng nghĩa với trốn thuế, tiếp tay cho hàng không rõ nguồn gốc.

Nghịch lý là, người dân phẫn nộ với hàng giả nhưng không ủng hộ hàng thật. Chúng ta quên rằng, khi chúng ta mua và sử dụng các sản phẩm chính thống thì đó là những sản phẩm có chất lượng và được đóng thuế. Phải nhớ, mua rẻ là trốn thuế đó. Cho nên cái này là chúng ta cũng phải xem lại về chính sách. 

Hình thức thanh tra cũng đang gây tranh cãi trong cộng đồng, nhiều người cho rằng “thanh tra mà báo trước thì lấy gì mà thanh tra nữa”, thưa bà…

Hiện có hai hình thức thanh tra: theo kế hoạch và đột xuất. Thanh tra theo kế hoạch là... báo trước. Cơ quan gửi thông báo: "Từ ngày... đến ngày... chúng tôi sẽ thanh tra, đề nghị chuẩn bị..." - nghĩa là cho cơ sở thời gian "dọn dẹp", hợp thức hóa hồ sơ.

Chỉ thanh tra đột xuất mới phản ánh đúng thực trạng. Nhưng để làm đột xuất phải có tố giác, xác minh, lập hồ sơ, chứng minh không có tư thù cá nhân, rồi sau thanh tra còn phải viết báo cáo chi tiết với cấp trên là chúng tôi căn cứ vào đâu để thực hiện thanh tra, phải chứng minh chúng tôi không có tư thù với cơ sở đó...

Một số nơi khi bị xử phạt sau thanh tra đột xuất lại khiếu nại: “Nếu kiểm tra theo kế hoạch thì chúng tôi đã chuẩn bị rồi, đâu có sao!”. Trong khi ở các nước, chỉ cần thẻ thanh tra là có thể kiểm tra bất kỳ lúc nào, kể cả ban đêm.

Thanh tra ở ta thì vừa thiếu quyền, vừa bị nghi ngờ. Việc phòng chống lạm quyền là cần, nhưng không thể vì sợ mà trói tay lực lượng thực thi.

Xem thêm: Nước mắm truyền thống: Hiệp hội kêu khan cổ, Nhà nước im re

Trở lại câu chuyện chống hàng giả, phải chăng vấn đề nằm ở chỗ: Cả nhà nước và người dân, chúng ta chưa nhận thức đúng?

Chính xác. Khi nhận thức chưa đúng, vô hình trung, chúng ta đang tiếp tay. Hàng giả còn tồn tại vì nó đem lại lợi nhuận, và trong điều kiện kinh tế khó khăn, nhiều người sẵn sàng đánh đổi đạo đức để kiếm tiền.

Sữa giả, thuốc giả, thực phẩm chức năng giả... gây phẫn nộ lớn. Rất nhiều vụ do người dân tố cáo, chúng tôi mới phát hiện và xử lý được. Nhưng rồi phải đặt câu hỏi: chính quyền địa phương - nơi cơ sở hàng giả tồn tại - có biết không? Có trách nhiệm gì không? Hiện tại, không có quy định ràng buộc nào.

Ngay cả thuốc giả - gần như toàn bộ việc phát hiện vẫn phụ thuộc vào sự tự giác của nhà thuốc, chứ không phải hệ thống kiểm tra. Tỷ lệ thuốc giả được phát hiện qua kiểm nghiệm hàng năm chỉ ở mức 0,01%, và chúng ta nghĩ rằng thị trường an toàn, nhưng thực chất là do ta không phát hiện được.

Khi chính cơ quan quản lý chưa thấy đây là một vấn nạn, thì sẽ không có chỉ đạo đủ mạnh. Và khi đó, vẫn còn rất nhiều điều đáng lo.

Xin cảm ơn bà với những trao đổi hết sức thẳng thắn, chân tình.

DIỄM CHI - ĐOÀN QUÝ thực hiện