Văn hóa
'Tinh hoa bách nghệ' - chương trình tôn vinh các ngành nghề
“Tinh hoa bách nghệ” là chương trình truyền hình tôn vinh các ngành nghề, trong đó có nghề truyền thống lẫn nghề hiện đại mang đậm nét đẹp riêng và giá trị văn hóa nhất định.
Mỗi nghề là một câu chuyện giới thiệu đến cộng đồng và bạn bè quốc tế gần xa những bức tranh sống động về con người, thiên nhiên, văn hóa Việt qua cách thể hiện linh động từ ký sự, phóng sự thực tế hoặc nhân vật trải nghiệm. Chương trình "Tinh hoa bách nghệ" được phát sóng vào 19h40 - 19h50 vào thứ 5 hàng tuần trên kênh THVL1.
Tại xã Thuận Hòa, TP Cần Thơ, có những bức tranh độc đáo được ra đời bằng kỹ thuật vẽ ngược. Người nghệ nhân vẽ tranh từ mặt sau, còn người thưởng thức lại chiêm ngưỡng từ mặt trước. Sắc màu sặc sỡ, nét vẽ tài hoa, phối hợp hài hòa cùng ánh nắng tự nhiên phơi khô tranh, đó là cách những bức tranh kiếng truyền thống của người đồng bào dân tộc Khmer được ra đời. Trong mỗi bức tranh còn là tâm huyết của người nghệ nhân giữ gìn nghề truyền thống của ông cha.
Bên cạnh những làn điệu Dù Kê, Rô Băm, hay những ngôi chùa mang đậm dấu ấn kiến trúc Phật giáo Nam tông, đồng bào dân tộc Khmer Nam Bộ còn lưu giữ một loại hình nghệ thuật dân gian rất đặc biệt, đó chính là nghề vẽ tranh trên kiếng. Kiếng là một tấm thủy tinh trong suốt, được người thợ vẽ trang trí lên phía trên bề mặt. Đây là nghề đã gắn liền với đời sống tâm linh, thẩm mỹ và ký ức văn hóa của cộng đồng dân tộc Khmer tại huyện Châu Thành, tỉnh Sóc Trăng cũ, nay là xã Thuận Hòa, TP. Cần Thơ.
Nghề vẽ tranh trên kiếng ra đời cách đây hơn nửa thế kỷ. Những bức tranh được vẽ với đủ mọi kích cỡ tùy theo nhu cầu của khách hàng. Nội dung của tranh thường khắc họa cuộc đời của Đức Phật, cảnh sinh hoạt làng quê, chùa chiềng, hay các danh lam thắng cảnh quen thuộc. Tranh kiếng không chỉ dùng để trang trí, mà còn được người dân mua về thờ tự, gửi gắm niềm tin, sự thành kính và ước mong bình an trong đời sống tinh thần.
Ngày trước, loại hình vẽ tranh trên kiếng được rất đông gia đình theo nghề. Thế nhưng trước sự phát triển của xã hội, nghề dần mai một, hiện nay rất ít nghệ nhân còn kiên trì giữ nghề. Vẽ tranh trên kiếng là một loại hình nghệ thuật độc đáo, khác biệt hoàn toàn so với tranh vẽ trên chất liệu giấy, vải hay gỗ. Điểm đặc biệt nằm ở kỹ thuật vẽ ngược trên mặt sau của tấm kiếng, để khi lật lại, hình ảnh hiện lên đúng chiều ở mặt trước. Chính vì vậy, người vẽ phải hình dung toàn bộ bố cục và thứ tự các chi tiết ngay từ đầu, bởi họa tiết nào cần nổi bật thì phải vẽ trước tiên, thay vì vẽ sau cùng như những loại tranh khác.
Do làm hoàn toàn thủ công, chỉ một sai sót nhỏ cũng khiến tranh không hoàn thiện, nên quá trình vẽ tranh kiếng đòi hỏi sự liên tục và tập trung cao độ, bởi nếu vẽ đứt đoạn, màu sắc sẽ không đều, bức tranh dễ mất sự hài hòa. Những chi tiết nhỏ, điểm nhấn như ánh mắt, nụ cười, hoa văn trang phục hay họa tiết trang trí luôn là công đoạn khó nhất. Sau khi hoàn thiện các chi tiết, người thợ mới tiếp tục xử lý các mảng màu lớn và màu nền để tạo chiều sâu cho tác phẩm.
Dù đã tồn tại nửa thế kỷ, nghề vẽ tranh trên kiếng ở xã Thuận Hòa vẫn hoàn toàn làm thủ công, không có công đoạn nào thay thế bằng máy móc. Nhờ vậy, tranh kiếng nơi đây có độ bền cao, màu sơn bám chặt vào kính, khó bong tróc hay phai màu theo thời gian. Chính quyền địa phương cũng đã có nhiều hỗ trợ để góp phần giữ gìn nghề truyền thống.
Chuyến du hành sẽ dắt ta thang lang đến Đồng Tháp để tìm hiểu một làng nghề mà ở đó những sợi lác mộc mạc được dệt thành tấm chiếu thân quen trong mỗi mái nhà. Đó chính là làng nghề dệt chiếu Định Yên. Hơn một thế kỷ qua, nghề dệt chiếu Định Yên vẫn được gìn giữ và truyền nối qua nhiều thế hệ, lưu giữ trọn vẹn sự cần mẫn, khéo léo và niềm tự hào của người dân vùng đất sen hồng. Từ những hoa văn con cờ, hoa văn chà niên tinh tế… đến từng đường dập chắc tay, mỗi tấm chiếu là kết tinh của kỹ thuật điêu luyện và lòng yêu nghề bền bỉ. Người thợ dệt chiếu còn không ngừng sáng tạo, kết hợp truyền thống với máy móc hiện đại để nâng cao chất lượng, đưa thương hiệu chiếu Định Yên vươn xa mà vẫn đậm đà bản sắc.
Từ xưa thì người dân Đồng Tháp đã truyền tai nhau câu ví von rằng: “Định Yên có vựa chiếu to, lấy chồng xứ Định khỏi lo chiếu nằm”. Câu nói mộc mạc, dân dã, nhưng đủ để thấy tiếng tăm của làng chiếu Định Yên đã ăn sâu vào đời sống và là niềm tự hào của bao thế hệ người dân nơi đây. Làng nghề dệt chiếu Định Yên thuộc xã Lai Vung từ lâu đã trở thành biểu tượng của sự tinh tế, bền bỉ và sáng tạo, trở thành niềm tự hào của bao thế hệ trong suốt hơn 1 thế kỷ qua. Qua bao thăng trầm, sắc chiếu Định Yên vẫn được lưu truyền từ thế hệ cha ông đến đời con cháu với những kỹ thuật gia truyền. Nghề dệt chiếu Định Yên đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, minh chứng rõ nét cho giá trị bền vững của làng nghề.
Không chỉ nổi tiếng bởi độ bền và vẻ đẹp mộc mạc, chiếu Định Yên còn chinh phục người tiêu dùng nhờ mẫu mã đa dạng, phù hợp với nhiều nhu cầu khác nhau. Hiện nay có nhiều loại chiếu được sản xuất theo nhu cầu của khách hàng với những họa tiết bắt mắt như chiếu con cờ, chiếu Chà Niêng... Nghề chiếu Định Yên đã gắn liền với cuộc sống của bà con địa phương, có những hộ gia đình theo nghề dệt chiếu đã nhiều thế hệ, đến nay vẫn còn giữ nghề dệt chiếu bằng tay theo phương thức truyền thống của ông cha. Cỏ lác được người dân thu hoạch, phơi khô và nhuộm màu rất công phu.
Theo chia sẻ của các nghệ nhân, để có được sắc màu tươi sáng và bền đẹp, lác phải được nhuộm nhiều lần rồi phơi nắng đủ độ. Mỗi công đoạn, từ cắt – phơi – nhuộm đến dệt, đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và sức lao động bền bỉ. Trải qua nhiều biến động của thời gian, người dân Định Yên vẫn kiên trì giữ gìn nghề truyền thống, đồng thời mạnh dạn đổi mới để phát triển. Hiện nay, bên cạnh dệt chiếu thủ công bằng tay, nhiều cơ sở đã ứng dụng máy móc vào khâu sản xuất nhằm giảm sức lao động và tăng sản lượng cung cấp ra thị trường.
Nghề dệt chiếu tạo ra nguồn thu nhập chính cho nhiều hộ gia đình, giải quyết việc làm, giúp ổn định về mặt kinh tế, góp phần nâng cao đời sống của bà con nông thôn. Tuy thăng trầm, vất vả nhưng người dân Định Yên với nghề cha truyền con nối vẫn một lòng nuôi dưỡng, theo đuổi để nghề dệt chiếu. Không chỉ đơn thuần là một nghề truyền thống, làng chiếu Định Yên còn trở thành điểm dừng chân hấp dẫn của du khách gần xa. Hình ảnh những tấm chiếu rực rỡ sắc màu, những sợi lác nhuộm được phơi đầy sân dưới nắng vàng, đã tạo nên một không gian đặc trưng, khiến ai cũng muốn dừng lại để tìm hiểu và cảm nhận vẻ đẹp của làng nghề trăm năm tuổi này. Không chỉ là nghề mưu sinh, dệt chiếu còn là niềm tự hào, là bản sắc văn hóa của người dân nơi đây. Hôm nay, những tấm chiếu Định Yên đã vươn xa khắp mọi miền, mang theo cả sự cần mẫn, khéo léo và tình yêu nghề của người dân Đồng Tháp.
Hẹn gặp lại quý vị khán giả trong hành trình khám phá tiếp theo của chương trình “Tinh Hoa Bách Nghệ” vào lúc 19h40, chủ nhật hàng tuần trên kênh THVL1.
