Câu chuyện nông nghiệp hôm nay
Khi nông sản 'quay đầu' về sân nhà: Người Việt đang hưởng lợi gì?
Trong bối cảnh các rào cản kỹ thuật từ EU thắt chặt, lạm phát tại Mỹ hay những biến động chính trị khiến xuất khẩu gặp khó, thị trường nội địa 100 triệu dân bỗng trở thành “bệ đỡ” chiến lược. Tuy nhiên, đằng sau việc nông sản dội chợ là một bài toán kinh tế phức tạp: Người dân được hưởng lợi về chất lượng, nhưng lại đang đối mặt với nghịch lý giá lẻ vẫn “neo” cao dù chi phí đầu vào đã hạ nhiệt.
Cuộc "đổi ngôi" của hàng xuất khẩu
Nhiều năm qua, tâm lý “hàng ngon để xuất khẩu, hàng loại để ăn trong nước” đã in sâu vào tiềm thức người tiêu dùng Việt. Thế nhưng, khi dòng chảy xuất khẩu bị nghẽn, một cuộc “đổi ngôi” ngoạn mục đã diễn ra.
Những lô hàng đạt chuẩn GlobalGAP, VietGAP, trái cây loại 1 (size lớn, mã đẹp) vốn chỉ dành cho thị trường Nhật Bản, Mỹ hay EU, nay tràn ngập tại các kệ siêu thị và cả các chợ truyền thống. Người tiêu dùng nội địa lần đầu tiên được tiếp cận với sầu riêng Ri6, thanh long ruột đỏ hay tôm sú đạt chuẩn quốc tế với mức giá thấp hơn từ 20% - 30% so với giá xuất khẩu.
Dù nguồn cung dồi dào và giá xăng dầu – vốn chiếm 30-40% chi phí vận tải – đã hạ nhiệt đáng kể từ đỉnh, nhưng hóa đơn đi chợ của người nội trợ vẫn chưa thực sự nhẹ gánh. Đây là một nghịch lý nhức nhối đòi hỏi cái nhìn cận cảnh vào chuỗi cung ứng.
Số liệu thực tế cho thấy một độ vênh khủng khiếp. Tại thủ phủ chăn nuôi Đồng Nai, giá heo hơi có thời điểm xuống dưới 55.000 đồng/kg, nhưng tại các chợ lẻ Hà Nội và TP.HCM, thịt ba chỉ vẫn “ngang nhiên” đứng ở mức 150.000 - 170.000 đồng/kg.
Tương tự, gạo ST25 vẫn giữ vững mốc 35.000 - 40.000 đồng/kg dù áp lực xuất khẩu gạo có những giai đoạn chững lại.
Rau củ: Tại vườn Đà Lạt, bắp cải có lúc chỉ 3.000đ/kg, nhưng đến tay người nội trợ phố thị, giá đã vọt lên 15.000 - 20.000đ/kg.
Tại sao giá không giảm tương xứng?
Có 3 nguyên nhân: Một, "độ trễ" và rào cản Logistics: Dù xăng giảm, nhưng cước vận tải không hạ ngay. Các doanh nghiệp vận tải thường giữ giá để bù đắp chi phí bảo trì và các loại phí đường bộ cố định.
Hai, ma trận trung gian: Nông sản từ vườn đến tay người dùng phải qua ít nhất 3-4 tầng trung gian (thương lái, chợ đầu mối, tiểu thương chợ lẻ). Mỗi tầng tự cộng thêm biên lợi nhuận từ 15-20% để bù đắp rủi ro hao hụt (nông sản tươi có tỉ lệ hư hỏng lên tới 25%).
Ba, chi phí "cứng" tại điểm bán: Tiền thuê sạp, nhân công bốc xếp và điện nước tại các đô thị lớn không giảm theo giá xăng. Điều này tạo ra một ngưỡng giá mà các tiểu thương khó lòng hạ xuống nếu muốn có lãi.
Thay đổi tư duy tiêu dùng và cơ hội tái cơ cấu
Mặc dù giá cả chưa giảm sâu như kỳ vọng, nhưng việc nông sản “quay đầu” đã mang lại những lợi ích vô hình nhưng bền vững cho người tiêu dùng và nền nông nghiệp.
Chuẩn hóa chất lượng nội địa: Áp lực cạnh tranh tại sân nhà buộc các doanh nghiệp phải chuẩn hóa quy trình, tem truy xuất nguồn gốc và kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật chặt chẽ hơn. Người Việt đang được ăn sạch hơn và minh bạch hơn.
Sự trỗi dậy của kênh phân phối trực tiếp: Để cắt giảm chi phí trung gian, mô hình "Từ trang trại đến bàn ăn" (Farm to Table) đang bùng nổ trên các sàn TMĐT như TikTok Shop, Shopee. Người dùng có thể mua đặc sản vùng miền với giá gốc, giúp giảm chi phí từ 10-15% so với mua tại chợ.
Hệ thống siêu thị bình ổn: Các đơn vị như WinMart, Co.op Mart đang phát huy vai trò điều tiết bằng các hợp đồng thu mua trực tiếp, giúp người dân tiếp cận thực phẩm an toàn với giá ổn định ngay cả khi thị trường biến động.
Hướng tới sự cân bằng bền vững
Xuất khẩu khó khăn là một bài toán buồn cho tăng trưởng kinh tế, nhưng lại là một "phép thử" để thị trường nội địa tự làm mới mình. Người tiêu dùng cần thông thái hơn trong việc lựa chọn kênh mua sắm, ưu tiên các hệ thống cắt giảm được khâu trung gian để hưởng lợi thực chất.
Đã đến lúc chúng ta không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu "giải cứu", mà phải xây dựng một chuỗi giá trị nông sản nội địa bền vững, nơi người nông dân có lãi và người tiêu dùng được hưởng thụ những gì tinh túy nhất của đất mẹ với mức giá công bằng.