Nông sản
Cà phê Việt 2026: Những con số nghìn tỷ chưa về đến rẫy
Bản đồ ngành cà phê Việt Nam những ngày cuối tháng 3/2026 không còn là một sân chơi chung, mà đã biến thành một bàn cờ thế với những lãnh địa được phân định rạch ròi. Sự chuyển dịch từ mô hình tập trung sang đa cực không chỉ cho thấy mức độ trưởng thành của thị trường, mà còn phơi bày những đứt gãy sâu sắc trong chuỗi giá trị từ gốc rễ đến tách cà phê thành phẩm.
Khi các doanh nghiệp như Intimex công bố doanh thu vượt 108.000 tỷ đồng hay Highlands Coffee đạt EBITDA kỷ lục, thì ở phía ngược lại của chuỗi giá trị, người nông dân đang phải đối mặt với thử thách nghiệt ngã giữa gọng kìm tiêu chuẩn và áp lực chuyển đổi cây trồng.
Từ "vương quốc" riêng biệt trên bản đồ doanh thu
Thời kỳ một doanh nghiệp duy nhất chi phối toàn diện đã lùi vào quá khứ để nhường chỗ cho sự chuyên biệt hóa cực đoan. Ở mảng bán lẻ, Highlands Coffee củng cố vị thế "vua quy mô" với gần 985 cửa hàng và quản trị chuỗi chặt chẽ, trong khi Trung Nguyên Legend vẫn kiên định với hệ sinh thái văn hóa dù doanh thu 6.172 tỷ đồng đi kèm với áp lực chi phí khổng lồ.
Trong khi đó, dòng tiền thực sự của ngành vẫn nằm ở những "người khổng lồ thầm lặng" xuất khẩu nhân, nhưng một nghịch lý nhức nhối vẫn tồn tại ở khâu chế biến sâu, khi các tập đoàn FDI như Nestlé và Outspan chiếm tới 85% thị phần. Việt Nam vẫn đang xuất thô và nhường phần lợi nhuận giá trị cao nhất cho ngoại quốc nhờ lợi thế công nghệ.
Bức tranh ngành cà phê Việt Nam 2026 không thể tách rời khỏi cơn địa chấn của thị trường thế giới. Bước sang quý 1 năm 2026, giá cà phê Robusta trên sàn London đã liên tục xô đổ các cột mốc lịch sử, dao động quanh ngưỡng 4.500 đến 5.000 USD mỗi tấn, do tình trạng khan hiếm nguồn cung toàn cầu. Sự sụt giảm sản lượng tại Brazil do hạn hán kéo dài và chi phí vận tải biển tăng cao vì xung đột địa chính trị, đã đẩy giá cà phê nhân lên mức chưa từng có.
Thế nhưng, ngay tại thủ phủ Robusta của thế giới là Việt Nam, nghịch lý lại xảy ra: giá cao không giữ chân được người trồng. Dù giá thu mua tại vườn đạt mức kỷ lục, lợi nhuận ròng của nông dân vẫn không thể đối trọng với sức hút của các loại cây ăn trái khác, đặc biệt là sầu riêng.
Đến nỗi lo trên rẫy
Phía sau những con số hào nhoáng là thực trạng đầy khó khăn đang diễn ra tại các rẫy cà phê Tây Nguyên. Đầu tiên là sự xâm lăng khốc liệt của cây sầu riêng. Khi lợi nhuận từ trái sầu riêng đạt ngưỡng 1,2 đến 1,5 tỷ đồng trên mỗi hecta, gấp từ 8 đến 10 lần so với cà phê, một làn sóng chặt bỏ vườn cây hàng chục năm tuổi đã diễn ra ồ ạt.
Số liệu thống kê mới nhất cho thấy, diện tích cà phê toàn vùng Tây Nguyên đã sụt giảm gần 15% so với năm 2023, tương đương khoảng 100.000 hecta đã bị xóa sổ hoặc chuyển sang trồng xen canh không kiểm soát. Riêng tại Đắk Lắk và Lâm Đồng, diện tích sầu riêng đã tăng vọt lên mức hơn 70.000 hecta. Việc trồng xen canh tự phát này không chỉ xé lẻ vùng nguyên liệu, mà còn làm mất đi tính đồng nhất của hạt cà phê. Khi phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và chế độ tưới tiêu bị điều chỉnh để ưu tiên cho sầu riêng, phẩm cấp của hạt cà phê Robusta đặc trưng bắt đầu suy giảm, đe dọa trực tiếp đến uy tín hạt cà phê Việt trên sàn giao dịch quốc tế.
Khó khăn tiếp theo đến từ gọng kìm tiêu chuẩn quốc tế. Từ đầu năm 2026, quy định chống phá rừng của EU (EUDR) chính thức áp dụng khắt khe, trở thành một rào cản kỹ thuật không thể vượt qua đối với những hộ canh tác nhỏ lẻ. Việc yêu cầu cung cấp tọa độ GPS xác định vị trí mảnh đất và minh bạch hóa dữ liệu để chứng minh không gây mất rừng, là một thách thức quá sức đối với những người nông dân vốn chỉ quen bám rẫy. Nếu không có sự liên kết thực chất từ doanh nghiệp để số hóa vùng trồng, nông dân sẽ bị gạt ra khỏi chuỗi cung ứng chính ngạch, buộc phải bán tháo sản phẩm cho các kênh tiểu ngạch với giá rẻ mạt.
Để giải quyết vấn đề này, một số địa phương đã bắt đầu thí điểm mô hình "Sổ tay số hóa nông dân", tích hợp định vị GPS của mảnh vườn vào mã số vùng trồng để đồng bộ hóa dữ liệu lên cổng thông tin của EU. Tuy nhiên, tốc độ phủ sóng của giải pháp này vẫn còn quá chậm so với yêu cầu gắt gao từ thị trường.
Những mảng khuyết và tương lai đa sắc
Bức tranh ngành cà phê 2026 vẫn còn đó những khoảng trống lớn về tính bền vững. Sự trỗi dậy của làn sóng cà phê đặc sản (Specialty Coffee) hay các xưởng rang thủ công, tuy là tín hiệu tốt cho thị hiếu, nhưng vẫn quá nhỏ bé để cứu vãn sinh kế cho hàng triệu hộ nông dân.
Tựu trung lại, ngành cà phê Việt Nam đang đứng trước một ngưỡng cửa sinh tồn đầy nghịch lý. Chúng ta có những doanh nghiệp tỷ USD, nhưng lại thiếu một nền tảng nguyên liệu bền vững và một hạ tầng công nghệ chế biến tự chủ để bảo vệ người trồng. Tương lai của ngành không thể chỉ nằm ở những báo cáo doanh thu bóng bẩy, mà phải nằm ở khả năng bảo vệ được những người trực tiếp cầm cuốc trên rẫy. Nếu không giải được bài toán công bằng cho người nông dân và giúp họ vượt qua những rào cản kỹ thuật quốc tế, vị thế cường quốc của Việt Nam sẽ bị đe dọa khi gốc rễ của nó đang lung lay dần.
