Chính sách
Bão giá ngược ở ĐBSCL: Lúa chất lượng cao và cú sốc 5.600 đồng/kg
ĐBSCL đang bước vào cao điểm thu hoạch vụ Đông Xuân 2025-2026 với những cánh đồng trĩu hạt. Thế nhưng, đằng sau sắc vàng óng ả của một mùa vụ năng suất cao lại là tiếng thở dài của nông dân khi thị trường rơi vào trạng thái "đóng băng" cục bộ. Giá lúa lao dốc, doanh nghiệp co cụm phòng thủ, còn những cam kết bao tiêu của Đề án một triệu ha đang đứng trước bài kiểm tra khắc nghiệt về tính thực tế.
Nghịch lý trên những "cánh đồng mẫu"
Tại xã Thạnh Đông, huyện Thoại Sơn (An Giang) - vùng lõi của Đề án một triệu ha lúa chất lượng cao, một bầu không khí ảm đạm đang bao trùm. Những trà lúa thượng hạng như Đài Thơm 8, OM18, và đặc biệt là "vua gạo" ST25 đang vào kỳ chín rộ, cúi đầu trĩu hạt. Theo đúng kịch bản, đây phải là thời điểm thương lái và doanh nghiệp tấp nập đặt cọc, ghe tàu chen chúc trên các dòng kênh.
Bà con cho biết, thời điểm này, mọi năm là doanh nghiệp săn đón tận ruộng, nhưng năm nay họ chỉ im lặng hoặc hẹn khéo. Mức giá 5.600 đồng/kg hiện tại cho lúa chất lượng cao không chỉ là một con số thấp kỷ lục trong vòng hai năm qua, mà còn là một cú sốc tài chính thực thụ. Khi chi phí vật tư và phân bón đã tăng phi mã gần 30%, mức giá này khiến người nông dân rơi vào cảnh "làm không công", thậm chí là bù lỗ khi tính cả chi phí nhân công và máy móc.
Đáng ngại hơn, giống lúa ST25 - niềm tự hào của gạo Việt, lại đang bị thị trường… ngó lơ. Các doanh nghiệp ngại thu mua phân khúc cao cấp này do rủi ro tồn kho và sự thắt chặt chi tiêu của người tiêu dùng toàn cầu. Việc thương lái liên tục hẹn lùi ngày cắt lúa từ 3 đến 5 ngày không chỉ làm tăng tỉ lệ thất thoát hạt rơi vãi mà còn làm giảm phẩm cấp gạo khi hạt lúa bị chín khô quá mức trên đồng.
"Gọng kìm" địa chính trị và điểm nghẽn dòng tiền
Sự đóng băng của thị trường lúa gạo nội địa không đơn thuần là câu chuyện cung - cầu cục bộ, mà là hệ quả từ những biến động phức tạp của chuỗi cung ứng toàn cầu. Các doanh nghiệp xuất khẩu gạo đang bị kẹp giữa hai gọng kìm tàn khốc. Một mặt, xung đột dai dẳng tại Trung Đông đã đẩy cước vận tải biển quốc tế tăng từ 10% đến 30%, khiến một container gạo xuất đi gánh thêm hàng ngàn USD chi phí "vô hình". Mặt khác, các đối thủ lớn như Thái Lan và Ấn Độ đang có xu hướng xả hàng tồn kho với giá cạnh tranh, khiến gạo Việt rơi vào thế bị động trên bàn đàm phán.
Tuy nhiên, "điểm nghẽn" chí tử nằm ở dòng vốn tín dụng. Nhiều doanh nghiệp thừa nhận họ vẫn có đơn hàng nhưng lại thiếu "tiền tươi" để thu mua ngay thời điểm thu hoạch rộ. Việc ngân hàng giải ngân chậm, hạn mức tín dụng bị siết chặt khiến doanh nghiệp không đủ lực để "ôm hàng" cho dân. Khi dòng vốn không lưu thông, hệ thống thu mua bị tắc nghẽn, đẩy nông dân quay lại vòng tay của "hàng xáo" – nơi mức giá bị ép xuống mức tối đa. Thực tế cho thấy dù năng suất vụ này tăng nhẹ, nhưng lợi nhuận thực tế của người trồng lúa đã bị "bốc hơi" hơn phân nửa so với cùng kỳ năm ngoái do chi phí đầu vào tăng vọt trong khi giá bán chạm đáy.
Nguy cơ bỏ ruộng và yêu cầu về một giải pháp bền vững
Hệ lụy của cơn khủng hoảng này đang dẫn đến một quyết định cực đoan nhưng tất yếu: Nông dân bỏ vụ. Tại An Giang, nhiều HTX đã bắt đầu bàn đến việc ngừng sản xuất vụ Thu Đông 2026 để cải ải phơi đất. Khi bài toán kinh tế cho kết quả âm, việc tiếp tục gieo sạ chỉ khiến nợ chồng nợ. Đây là một tín hiệu báo động đỏ cho mục tiêu kim ngạch xuất khẩu và an ninh lương thực quốc gia.
Để khơi thông "mạch máu" cho vựa lúa miền Tây, các chuyên gia và Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cho rằng không thể chỉ dừng lại ở các văn bản chỉ đạo hành chính. Cần kích hoạt ngay gói tín dụng ưu đãi thu mua tạm trữ để giữ giá lúa không giảm sâu dưới giá thành sản xuất. Ngân hàng Nhà nước cần có cơ chế linh hoạt, cho phép doanh nghiệp thế chấp bằng chính kho hàng lúa gạo để giải ngân nhanh. Quan trọng nhất, cần nhìn nhận lại vai trò của các cam kết trong Đề án một triệu ha; doanh nghiệp không thể "đứng ngoài cuộc" khi thị trường biến động, bỏ mặc nông dân tự xoay xở giữa mùa gặt.
Hạt gạo Việt đã vươn tầm thế giới về chất lượng, nhưng hệ thống hạ tầng thương mại và tín dụng vẫn đang vận hành một cách manh mún. Nếu không có những thay đổi mang tính hệ thống, những cánh đồng vàng ở ĐBSCL sẽ mãi là nỗi lo thay vì niềm tự hào mỗi khi mùa gặt về.
