Góc nhìn
1 triệu ha và lời giải thực chất trên đồng
Ngày 8/3 tại Cần Thơ, Bộ NN-MT đã tổ chức hội nghị sơ kết hai năm thực hiện Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030.
Sau hơn hai năm kiên trì triển khai, Đề án phát triển bền vững một triệu héc ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long không còn là một mục tiêu nằm trên giấy. Với diện tích thực hiện đạt gần 355.000 héc ta, vượt gần 200% mục tiêu giai đoạn đầu, đây là một bước ngoặt lịch sử, minh chứng cho sự chuyển dịch từ tư duy "sản xuất nông nghiệp" thuần túy sang một nền "kinh tế nông nghiệp" bền vững và minh bạch. Kết quả này không chỉ là những con số thống kê khô khan mà là nỗ lực từ sự hợp nhất quyết liệt trong bộ máy quản lý của Bộ NN-MT cùng sự đồng lòng của các địa phương và cộng đồng doanh nghiệp.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào những con số tăng trưởng diện tích hay năng suất lúa tăng 12%, chúng ta có thể vô tình bỏ qua những "tảng băng chìm" đang thách thức tính bền vững của đề án. Bản chất của cuộc cách mạng này không nằm ở việc chúng ta trồng ra bao nhiêu triệu tấn lúa, mà nằm ở khả năng quản trị, đo lường và định giá "giá trị xanh" của hạt gạo Việt Nam trên bản đồ thế giới. Đề án một triệu héc ta thực chất là một cuộc cách mạng tái định hình vị thế quốc gia, nơi hạt gạo không chỉ để no cơm mà còn mang theo trách nhiệm toàn cầu và sự thịnh vượng bền vững cho người nông dân.
Rào cản lớn nhất hiện nay chính là hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV). Để tham gia sòng phẳng vào thị trường tín chỉ carbon toàn cầu, ngành lúa gạo không thể dựa trên những báo cáo định tính hay sổ sách thủ công. Chúng ta đang thiếu một hạ tầng dữ liệu số đồng bộ, nơi mỗi cánh đồng phải được số hóa thông qua các thiết bị cảm biến IoT và hệ thống giám sát thời gian thực. Nếu không minh bạch hóa được từng mét khối nước tưới hay từng kg methane giảm phát thải, "chứng chỉ xanh" của Việt Nam sẽ khó lòng vượt qua được những hàng rào kỹ thuật khắt khe như cơ chế CBAM của châu Âu hay các tiêu chuẩn ngặt nghèo từ phía Nhật Bản.
Bên cạnh đó là bài toán thực chất về phân phối lợi ích và bảo vệ người nông dân trước các cú sốc thị trường. Tín chỉ carbon là một tài sản mới, nhưng cơ chế chi trả hiện còn độ trễ lớn do sự chậm trễ từ các nguồn vốn quốc tế. Câu hỏi đau đáu của người nông dân lúc này là: Khi dòng tiền carbon đổ về, họ sẽ được hưởng bao nhiêu phần trăm? Nếu lợi nhuận không được phân phối công bằng và trực tiếp đến tay người lội ruộng, động lực để họ duy trì các quy trình canh tác nghiêm ngặt sẽ rất dễ bị bẻ gãy bởi biến động giá cả ngắn hạn.
Thách thức còn nhân lên gấp bội tại "tâm điểm" Cần Thơ. Sau khi sáp nhập địa giới hành chính, đơn vị hành chính mới này đang phải gồng gánh một vùng nguyên liệu khổng lồ nhưng hệ thống hạ tầng thủy lợi và logistics chưa kịp đồng bộ. Sự thiếu hụt các trạm bơm điện thông minh và hệ thống kho bãi đạt chuẩn tại vùng đệm đang là nút thắt khiến chuỗi giá trị bị đứt đoạn. Đặc biệt, trong bối cảnh sụt lún và xâm nhập mặn bủa vây, đề án không thể đứng độc lập mà phải được tích hợp sâu vào quy hoạch thích ứng biến đổi khí hậu tổng thể của vùng.
Để giai đoạn tăng tốc 2026-2030 thực sự tạo nên bước vọt, ngành lúa gạo cần dứt khoát chuyển mình: Chuyên nghiệp hóa từ tư duy, minh bạch hóa bằng công nghệ và tối ưu hóa bằng kinh tế tuần hoàn. Chúng ta cần một cơ chế tín dụng xanh đột phá, dùng hợp đồng liên kết và "tài sản carbon tương lai" làm bảo lãnh tín dụng để hỗ trợ nông dân tiếp cận công nghệ. Nhà nước phải đóng vai trò "bà đỡ" để họ không phải xây tương lai bằng tay không.
Cuộc chơi một triệu héc ta lúa gạo phát thải thấp là một canh bạc lớn nhưng đầy triển vọng. Đó là hành trình thoát ly khỏi cái mác gạo giá rẻ để trở thành biểu tượng của sự minh bạch và trách nhiệm toàn cầu. Chỉ khi giải quyết được những rào cản thực chất về công nghệ đo đạc và quyền lợi sát sườn của người nông dân, hạt gạo Việt mới thực sự hội đủ vị thế và sự thịnh vượng, khẳng định sức mạnh của một quốc gia tiên phong trong kỷ nguyên tăng trưởng xanh.
