Xuất nhập khẩu
Nút thắt vùng nguyên liệu và áp lực thẻ xanh nông sản năm 2026
Để hiện thực hóa mục tiêu xuất khẩu 74 tỷ USD, ngành nông nghiệp không chỉ đối mặt với bài toán kinh tế quy mô mà còn phải giải quyết triệt để sự lỏng lẻo trong liên kết chuỗi và những rào cản phi truyền thống đang dựng lên ngày một cao.
Từ "mâu thuẫn lâu năm" đến nguy cơ đứt gãy nguồn cung
Sáng 4/3, tại Hội nghị Tổng kết công tác quản lý chất lượng và phát triển thị trường, Thứ trưởng Bộ NN-MT Trần Thanh Nam đã thẳng thắn chỉ ra một nghịch lý tồn tại nhiều năm: Việt Nam là cường quốc nông nghiệp nhưng doanh nghiệp chế biến luôn trong tình trạng "đói" nguyên liệu đạt chuẩn.
Nguyên nhân cốt lõi được xác định nằm ở sự đứt gãy trong liên kết sản xuất. Theo Nghị định 98/2018/NĐ-CP, liên kết phải dựa trên hợp đồng sản xuất – tức là sự đồng hành từ khâu giống, kỹ thuật đến bao tiêu. Tuy nhiên, thực tế phần lớn vẫn chỉ dừng lại ở "hợp đồng thuận mua vừa bán" mang tính thời điểm.
"Không có liên kết thực chất, không thể có vùng nguyên liệu ổn định và chất lượng đồng nhất. Nếu không đưa vùng nguyên liệu vào quy hoạch cứng trước làn sóng đô thị hóa, chúng ta sẽ mất trắng lợi thế xuất khẩu", Thứ trưởng Trần Thanh Nam cảnh báo.
Tiếng nói từ thực địa: Doanh nghiệp "thức trắng" cùng cửa khẩu
Năm 2025 khép lại với những con số đáng suy ngẫm: hơn 11.900 cơ sở bị kiểm tra, xử phạt hơn 15,6 tỷ đồng. Tuy nhiên, đằng sau những con số là nỗi lo về trách nhiệm của các bên trong chuỗi cung ứng.
Nhắc lại sự cố ùn ứ hơn 1.200 container tại cửa khẩu hồi đầu năm 2026 (trước Tết Bính Ngọ), lãnh đạo Bộ khẳng định lỗi không hoàn toàn nằm ở khâu quản lý. Thực tế kiểm tra cho thấy, phần lớn sự cố xuất phát từ việc doanh nghiệp chưa hoàn tất thủ tục hoặc hiểu sai quy định mới về an toàn thực phẩm (ATTP).
Nhiều đại diện doanh nghiệp tại hội nghị thừa nhận, dù đã áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế như HACCP hay ISO, nhưng khâu giám sát tại vùng trồng/vùng nuôi địa phương vẫn còn lỏng lẻo, dẫn đến việc bị thị trường quốc tế cảnh báo dù "giấy tờ rất đẹp". Điều này cho thấy sự cần thiết của việc hậu kiểm đột xuất thay vì kiểm tra định kỳ theo kế hoạch như trước đây.
Thách thức 2026: Rào cản "Xanh" và mục tiêu 74 tỷ USD
Năm 2026, ngành nông nghiệp đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu kỷ lục 74 tỷ USD. Để đạt được con số này, ngành phải vượt qua những rào cản "phi truyền thống" đang trở thành luật chơi bắt buộc:
| Thách thức | Nội dung trọng tâm | Giải pháp đề xuất |
| Tiêu chuẩn Carbon | Quy định về giảm phát thải trong sản xuất lúa gạo, cà phê. | Triển khai rộng rãi đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao. |
| Truy xuất nguồn gốc | Yêu cầu minh bạch 100% mã số vùng trồng, vùng nuôi. | Số hóa toàn bộ hồ sơ quản lý ATTP tại địa phương. |
| Chứng chỉ Xanh | Các quy định chống phá rừng (EUDR) và thuế carbon (CBAM). | Tăng cường vai trò của tham tán thương mại và xúc tiến sớm. |
Mô hình điểm từ Thủ đô
Điểm sáng được ghi nhận tại Hà Nội khi thành phố đã chủ động xây dựng 1.388 chuỗi liên kết an toàn phối hợp với 26 tỉnh, thành. Hiện có 250 doanh nghiệp xuất khẩu của Thủ đô đang vận hành dựa trên nguồn nguyên liệu được kiểm soát chặt chẽ này, đóng góp hơn 2 tỷ USD vào kim ngạch chung.
Ông Tạ Văn Tường, Phó Giám đốc Sở NN-MT Hà Nội, cho biết: "70% cơ sở chế biến tại Hà Nội đã tự động hóa, điều này giúp giảm thiểu tối đa sai sót con người trong quản lý ATTP."
Thay đổi tư duy quản trị
Kết luận hội nghị, Thứ trưởng Trần Thanh Nam nhấn mạnh định hướng: "Trên xây cơ chế, dưới chủ động thực thi". Bộ NN-MT sẽ không đi sâu vào việc kiểm tra công nghệ của doanh nghiệp mà tập trung vào xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn và phân cấp triệt để cho địa phương.
Mục tiêu 74 tỷ USD không chỉ là con số về tiền tệ, mà là bài kiểm tra về năng lực thích ứng của nông sản Việt trước kỷ nguyên "kinh tế xanh".