Nam dược

Dặm dài dược liệu và “gánh nợ” nhân sinh

Cái tên “phố Đông y quận 5” thật ra chỉ mới xuất hiện tròm trèm khoảng 10 năm nay theo chủ trương của cấp chính quyền cũ. Nó chưa đủ quen bằng cách gọi “ra Hải Thượng Lãn Ông hốt thuốc đi” dung dị của người thành phố những lúc trái gió trở trời, cơ thể ho hem, sùi sụt.

Nếu tính theo dòng chảy lịch sử gắn liền với quá trình di cư và giao thương của cộng đồng người Hoa tại khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn, với các sinh hoạt đặc trưng nào hội quán, chùa chiền, võ đường, nhà thương, nào chạp phô (tạp hóa), ẩm thực đường phố… thì các tiệm “chắp dược” hay phòng chẩn mạch bốc thuốc Bắc đã có mặt khắp nơi.

Từ thập niên 50 Thế kỷ XX, Đại lộ Khổng Tử - huyết mạch để từ Sài Gòn mà muốn vô Chợ Lớn - đã mang danh “cung đường thuốc Bắc” mà đặc trưng là những nếp nhà cổ kính tỏa lan hương thơm dược liệu. Sau 1975, đường đổi tên thành Hải Thượng Lãn Ông, tên hiệu của vị danh y thuốc Nam kiệt xuất Lê Hữu Trác. Đến cuối những năm 1980, phố thuốc từng có lúc thưa vắng do nhiều chủ tiệm người Hoa định cư nước ngoài. Khu phố Đông y mới bắt đầu sầm uất trở lại từ 1990 và phát triển mạnh mẽ đến hôm nay.

Đó là một nơi chốn, mà không gian - như đã “nói đi nói lại” - được đo bằng tầng nấc của những mùi hương - hương cứu người, còn thời gian được tính bằng nhịp cối giã thuốc đều đặn suốt thế kỷ qua. “Vũ trụ” đó được vận hành bởi những con người đã dành cả đời cho “gánh nợ” nhân sinh, dù cho xuất phát điểm khác nhau, có thể là thương nhân, lương y hay cửu vạn. Tất cả coi việc bốc một thang thuốc không chỉ là kế sinh nhai, mà là một sự tận hiến thầm lặng giữa vòng tròn “sinh - lão - bệnh”.

Biến đổi khí hậu khiến thời tiết thành ra “cực đoan”, nên dù trời đã sắp Tết, nhưng TP.HCM vẫn heo may. Chúng tôi bước vào những con phố như bước vào “phim trường” sống từng tạo ra những tác phẩm điện ảnh Hoa ngữ. Mỗi thân phận đều lóng lánh vẻ tình tự riêng, bao phủ bởi làn sương mờ ảo của thảo dược và những ký ức đô thị chưa bao giờ thôi ám ảnh ngữ du thủ du thực.

Ngồi với ông Trần Thiếu Quân, nhà ở đường Triệu Quang Phục, ở cái ghế nhìn ra ban công. Bên dưới có đủ thứ phương tiện xe cộ ra vào cất dược liệu. Tự nhận mình chỉ là cựu lái buôn Đông dược, ông cắn cái tẩu rít vài hơi đầu tiên trong ngày, để bắt đầu câu chuyện thuở con đường này chủ yếu là các tiệm kim hoàn, vàng mã, đồ cúng nối đuôi nhau. Cột mốc lịch sử “Đổi Mới 1986” cho phép các công ty xuất nhập khẩu gia tăng lượng hàng hóa thông thương. Nhiều hãng cần gom lượng lớn dược liệu thô xuất đi nước ngoài. Thế là không đâu khác ngoài khu vực này chứng kiến cuộc hội tụ của mùi vị chính thức bắt đầu. Những kiện quế, hồi, thảo quả từ miền Bắc, miền Trung, Đà Lạt bắt đầu đổ về đây hàng ngày. Một dòng chảy tự nhiên của nhu cầu sinh tồn và sự nhạy bén của người dân “Chinatown” ở Sài Gòn bừng sáng. “Phố Đông y quận 5” hồi sinh.

Người đàn ông gốc Triều Châu cũng tự nhận mình - một kẻ cả đời “ám mùi” thuốc Bắc. Còn nhớ như in những ngày đi buôn “thuốc sống” (từ dân trong nghề dùng gọi dược liệu thô chưa qua sao tẩm) cung cấp cho các doanh nghiệp có nhu cầu xuất hàng. Tố chất sinh viên kinh tế năm cuối giúp ông biến kiến thức cơ bản của dân buôn “cây cỏ miền Bắc, miền Trung luôn đậm đà hương vị hơn vì thổ nhưỡng, khí hậu” trở thành tiền bạc. “Tui thành công chỉ là nhờ biết lá tía tô ngoài ngoải hăng nồng để giải cảm, còn trong mình chỉ là loại rau thơm trên bàn nhậu”, ông cười hoan hỉ.

Thế nhưng đằng sau những câu chuyện kinh doanh sôi động ấy, người đối diện vẫn kịp nhận thấy trong ánh mắt ông Quân một nỗi buồn mặc nhiên của gã thấu thị lẽ đời. Sự hài hước chỉ là tấm bạt che đi những dằn xóc của một thời khốn khó. Đối với ông - một người đã có mấy chục năm ròng rã cõng ba lô dược liệu nặng trĩu trên lưng mưu sinh - Phố Đông y hẳn là nơi bán thuốc, chữa bệnh, đồng thời, là nơi người ta học cách “ngửi” thấy tâm hồn qua từng thang thuốc, từng ngón tay chẩn mạch.

Nếu Đông y là cách tiếp cận trị tận gốc bệnh tật, thì người đàn ông ngoài 70 này cũng khẳng định, được tham gia vào hoạt động của “phố thuốc” trong những ngày đầu tái hình thành là cơ hội nghĩa tình trị dứt cái thói “lợi nhuận trên hết” mà những người như ông dễ ham hố. “Một khi đã thấm vào máu thịt thì dù có làm nghề gì, đi đâu, cái mùi áo ám hương thuốc Bắc sẽ là dấu nhắc để tui nghĩ đến nguồn cội mà sống cho ra hồn”, ông phà khói.

Một kỷ niệm thời đi học của ông Quân làm “mùi phố Tàu” với tôi bây giờ còn thú vị hơn “nhắm mắt biết phố phường”. Ông kể, cứ vào một lớp học mới, lúc nào bạn bè cũng xì xào: “Thằng nào uống thuốc Bắc”. Thực tế, cả con người ông chứ không chỉ là bộ quần áo nữa, đã bị “hơi thở” của phố thuốc thấm vào từng tế bào, từng lỗ chân lông, từng sợi vải. Thế là ông lại cười khà bảo, chữa bệnh có ba cách chính “tiêm, uống và... ngửi thuốc”. Vậy ở tuổi 70, ông tin mình khỏe như thanh niên vì đã ngửi bách vị dược thảo suốt cả đời.

Bàn tay “chắp dược” từ những ngăn kéo gỗ

Ông Quân như thể chứng nhân lịch sử, thì Phan Hồng Quang là chàng trai chưa đầy 30 nhưng đã có thâm niên hơn 10 năm làm việc tại một tiệm thuốc trên đường Hải Thượng Lãn Ông. Ánh mắt sáng chăm chú, đôi bàn tay thô ráp thái đều từng phiến sâm Hoa Kỳ (sâm đắng), cơ hồ anh đang thực hiện một nghi thức tôn giáo.

Có lẽ Quang không biết nhiều về những y huấn cao siêu của “ông tổ ngành y học cổ truyền Việt Nam” Lê Hữu Trác, anh chỉ biết rằng mỗi rễ cây, lá cỏ khi qua tay mình phải được cắt đúng cách, phơi đủ nắng để không bị ẩm mốc, sao tẩm đúng công thức… đặng trị bệnh cho thiên hạ. Bấy nhiêu đủ để anh ý thức rằng bao lâu còn gắn bó với công việc bào chế dược liệu vốn nặng nhọc, bụi bặm, thì định mệnh của mình chính là người chăm chút cho “phần xác” của thuốc, để từ đó, các lương y mới có thể thổi vào “hồn” từng thang thuốc cứu người.

Lướt qua góc đường Lương Nhữ Học, mỗi ngăn kéo gỗ nâu trầm mặc chi chít chữ Hán của Đông y sỹ Nguyễn Thị Lệ không chỉ là nơi chứa các vị thuốc. Từng ngăn chứa đựng những lớp y đạo. Theo bà, khi bàn tay chạm vào những vị thuốc để “chắp dược”, đó không còn là giao dịch thương mại, mà là một sự đối thoại thấu cảm giữa người thầy thuốc với nỗi đau nhân gian. Ai cũng biết điều trị bệnh bằng Đông y cần sự kiên nhẫn, nhưng ít ai biết rằng khác hẳn với cách can thiệp tức thời, nhanh gọn của Tây y, cái thẩm thấu của y triết Đông phương giúp con người ta phải ghi nhớ việc lắng nghe cơ thể mình. Mỗi thang thuốc của bà Lệ gồm sự pha trộn nhịp nhàng giữa rễ, thân, hoa, trái, lá cỏ, hạt… có mang theo lời nguyện cầu cho sự bình an của người bệnh. Mỗi lần lôi một ngăn kéo gỗ ra, vị y sĩ cho biết như mở một “hộp bí kíp” - nơi cất giữ bí mật của sự chữa lành quyện trong hương thơm tình thương tỏa lan.

Mạch ký ức rong ruổi Chợ Lớn tiếp tục bàng bạc trong sổ tay phóng viên bởi thơ ấu của chị Tăng Phồn San. Trong dòng tưởng nhớ của chị, Phố Đông y hiện lên không phải là những con số thống kê khô khốc. Hình ảnh thị thành sôi động này là những thước phim tài liệu ịn lên màn hình những chuyến xe tải, xe ôm, ba gác và ghe thuyền bên bờ kênh Tàu Hủ.

Phố thuốc là một trong những khu vực vẫn còn dấu ấn thời hoàng kim khi kênh rạch, bến sông là huyết mạch, kéo dài đến những năm tháng sau Giải Phóng. Ở đó có những chú cửu vạn lực lưỡng, hối hả bốc dỡ từng kiện hàng từ dưới ghe lên. Những bước chân trần bấu mặt đường nhựa nóng ran đưa thuốc từ bến sông lên xe, rồi chảy vào từng hiệu thuốc, như một dòng máu nuôi dưỡng mạch sinh tồn cho cả vùng.

Không gian trong mắt chị San khi ấy là một sự pha trộn thanh âm đầy bản sắc, nơi mà tiếng Việt và tiếng Hoa nhào quyện vào nhau trong những cuộc mặc cả nhộn nhịp. “Cái chỗ này lạ lắm, có một quy ước ngầm đầy tình nghĩa, chỉ cần người mua cất lời bằng tiếng Hoa, cái giá nhận được bao giờ cũng tốt hơn chút đỉnh. Đó không hẳn là sự phân biệt, mà là một cách người ta nhận diện đồng hương, dùng ngôn ngữ để sưởi ấm cho nhau giữa những lo toan mưu sinh”, chị giãi bày.

Chị nhắc về những tiệm thuốc lớn với uy thế của những nhà bán sỉ, nơi hàng hóa tấp nập đổ về để rồi lại theo những chuyến xe tỏa đi khắp các tỉnh miền Tây. Đan xen bên cạnh những “ông khổng lồ” ấy là những tiệm bốc thuốc nhỏ nhắn, nơi những ngăn kéo gỗ chứa đầy dược liệu nhằm phục vụ cho những ai có toa thuốc do các lương y kê sẵn. Sự ngăn nắp của từng ngăn kéo, sự chuẩn xác của từng thang thuốc đã tạc nên một diện mạo Phố Đông y đầy hy vọng cho những hoàn cảnh “hữu sự vái tứ phương”.

Bản sắc chông chênh trước nguy cơ “giải phẫu” di sản

Văn hóa của khu phố Đông y không chỉ ở dược liệu. Ký ức Chợ Lớn nằm sâu trong kiến trúc và tinh thần của các hội quán Hoa kiều cổ kính. Người Quảng Đông ở Hội quán Tuệ Thành thờ Bà Thiên Hậu để cầu bình an nơi sóng nước. Người Triều Châu ở Hội quán Nghĩa An thờ Quan Công để giữ trọn chữ tín trong làm ăn. Hay ý nghĩa của những đội lân sư rồng thường xuyên xuất hiện trên phố mỗi khi Xuân về đều để cầu quốc thái dân an, trừ tà. Con lân tượng trưng cho địa lộc, rồng tượng trưng cho thăng tiến, và ông Địa chính là “người thuần hóa” hiền lành đại diện cho sự phúc hậu để dẫn dắt con lân mang lại may mắn cho người dân.

Theo Lương y Văn Sĩ, các lễ nghi như hái lộc hay đấu giá đèn lồng rằm tháng Giêng chính là cách người Hoa vận hành một “ngân hàng tình nghĩa”. Tiền đấu giá đèn lồng, có khi lên đến bạc tỷ, được công khai dùng để xây trường học, nhà thương, tài trợ các phòng khám miễn phí và giúp đỡ bà con trong cộng đồng. “Phép biện chứng của sự phụng hiến mà ta quen gọi là người giàu sẻ chia cho người nghèo để vượng khí cứ thế mà chảy mãi”, ông giải thích.

Vị thầy thuốc lại luôn đau đáu về những “vết xước” trong công tác bảo tồn di sản. Không riêng gì khu Phố Đông y, hiện nhiều khu vực trên địa bàn đang đứng trước những cám dỗ “xây mới” đầy cam go. Những ngôi nhà kiến trúc cổ xưa với quầy thuốc gỗ, trang trí gốm Cây Mai thất truyền… đang ngày càng cô độc giữa những công trình hiện đại mọc lên vô tội vạ. Ông lo ngại rằng nếu chỉ tập trung vào việc làm đẹp lớp vỏ bên ngoài để khách du lịch chụp hình phố thuốc, thưởng thức há cảo, mì vịt tiềm… mà quên đi tôn tạo, giữ gìn những bản sắc, chúng ta sẽ vô tình biến những khu phố sống thành bảo tàng chết.

Và để những hoài niệm không bị lọt thỏm giữa “đột phá hạ tầng” trong tương lai gần, hơi thở của di sản còn là nếp nghĩ và sống như ông Quân, bà Lệ, chị San, hay chàng thanh niên tên Quang. Không bảo tồn được hệ sinh thái nhân văn phi vật thể ấy - nơi con người nhìn nhau bằng đôi mắt tận tâm bốc thuốc vẫn quý hơn những con số lợi nhuận - thì mọi nỗ lực phát triển có khi vô nghĩa.

Bảo tồn, duy trì Phố Đông y như một “vùng lõm” của sự chữa lành hay chăng, mong thay! Vì mùi thơm thoang thoảng từ thảo dược đủ sức làm dịu đi những cơn đau của nhân thế và giữ cho tâm hồn luôn ấm sực, giữa nhịp đời hối hả, nên tôi không vội rời đi khi các cửa hiệu, đường sá đã lên đèn. Dưới cơn mưa vô duyên thất thường giữa tháng Mười Một Âm lịch, phố vẫn đứng đó, đợi ai biết dừng lại lắng nghe tiếng nấc của thời gian trong từng ngăn kéo gỗ.

Nán lại để hiểu rằng giữa một đô thị hiện đại nhiều thăng trầm, chúng ta vẫn luôn cần nơi chốn để có thể nhắm mắt lại mà biết xung quanh luôn an yên, như bao lần ta nghe cái mùi phố thuốc.

Quốc Ngọc