Nam dược
Nơi thuốc thang ngàn năm cất tiếng giữa Sài Gòn
Trên trần nhà bằng gỗ đen bóng, câu đại tự “Nam dược trị Nam nhân” của thiền sư Tuệ Tĩnh được treo trang trọng. Những con chữ vàng son lấp lánh giữa không gian bảng lảng hương thuốc, gợi nhắc thứ chân lý giản dị mà sâu sắc..."
Hành trình “dựng nhà, đặt ghế”
Bước qua cánh cửa gỗ chạm tinh xảo ở số 41 Hoàng Dư Khương (phường 12, quận 10, TP.HCM cũ), điều đầu tiên đập vào giác quan bạn không phải ánh sáng hay kiến trúc, mà là mùi thơm thảo mộc nhẹ nhàng, ấm áp. Nhiều du khách gọi đây là nơi “nhất định phải đến”, khi đến Sài Gòn. Anh Daniel Bryan, một du khách Pháp nói: “Tôi thích nơi này không chỉ bởi sự đồ sộ, phong phú của hiện vật mà còn vì cảm giác được đặt chân vào một không gian có linh hồn”.
Mọi chuyện bắt đầu từ thập niên 1990, khi ông Lê Khắc Tâm - một người làm trong ngành dược phẩm, chợt nhận ra rằng những hiện vật quý giá về y học cổ truyền đang ngày càng ít dần, phân tán và đứng trước nguy cơ biến mất. Thế là trong suốt hơn 20 năm, ông rong ruổi khắp Bắc, Trung, Nam, về lại những vùng quê từng sinh ra các danh y Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông… để tìm mua từng dụng cụ bào chế, từng cuốn sách cổ, từng dao cầu, thuyền tán có tuổi đời đến cả ngàn năm. Sự đam mê ấy tích tụ thành một giấc mơ lớn: xây dựng bảo tàng đầu tiên trưng bày riêng về y học cổ truyền Việt Nam.
Năm 2003, ông Lê Khắc Tâm bắt tay xây dựng bảo tàng. Năm 2007, cánh cửa bảo tàng chính thức mở ra đón khách. Không quá phô trương, hào nhoáng hay rộng lớn, nó vừa đủ để ông Tâm có thể mỉm cười rằng mình đã trao lại cho đời một di sản.
Không ai nghĩ rằng giữa trung tâm Sài Gòn lại tồn tại một “ngôi nhà cổ” đồ sộ như vậy, hoàn toàn bằng gỗ, với hoa văn chạm trổ thủ công tinh xảo khiến du khách nước ngoài không khỏi trầm trồ. Điều gây kinh ngạc cho mọi du khách là toàn bộ kiến trúc nơi đây, từ cầu thang, lan can, cột kèo đến thang máy, đều được ốp bằng gỗ cổ từ một căn nhà ở Hà Nội. Chủ nhân đã mang từng khung cửa, từng vách gỗ, từng bản lề từ đất kinh kỳ vào Nam, lắp dựng lại y nguyên để tạo cảm giác của một căn nhà gỗ truyền thống Bắc Bộ.
Trên tổng diện tích gần 600m², bảo tàng có một trệt và 5 lầu (tổng cộng 6 tầng), gồm 18 phòng trưng bày được sắp xếp cho khách tham quan từ trên xuống dưới. Nó là 18 lát cắt lịch sử. Nơi đó, những hiện vật, hình ảnh được trưng bày, tái tạo, để bạn ngắm nhìn, cảm nhận.
Nghe thuốc thang ngàn năm cất tiếng
Tôi trở lại bảo tàng vào ngày cuối tháng 12 năm 2025. Không như những ngày cuối tuần, khi bảo tàng bận tiếp các đoàn học sinh tham quan ồn ã, rộn ràng, hôm ấy, bảo tàng thưa vắng khách. Thanh gỗ cổ, mái vòm cong cong, chân dung cùng những câu nói truyền đời của Thiền sư Tuệ Tĩnh, Danh nhân Hải Thượng Lãn Ông..., mọi thứ im lìm lẩn trong mùi hương dìu dịu như níu lấy người. Và ở những khúc quanh đầy hương thảo ấy, tôi nhìn thấy Lynn Cornwell, 19 tuổi, một sinh viên ngành dược ở Florida, Mỹ.
Cô gái nghiêng người, nhắm mắt, đưa mũi ngửi từng vị thuốc mà cô đang vốc trên tay. Cô kể: “Lần đầu vào chốn này, cảm giác tôi rất lạ. Cứ như là mỗi bước chân tôi đều nghe được thuốc thang ngàn năm đang lên tiếng… Kỳ nghỉ này có 1 tháng, nhưng tôi đến đây 3 lần rồi. Tôi còn quay phim để gửi về cho bố tôi nữa. Bố bảo tôi hãy làm 1 tập tư liệu về bảo tàng này cho bài trải nghiệm thực tế vào năm học sau. Tôi thấy ý này của bố hay lắm. Nên nay tôi trở lại đây lần nữa trước khi bay về Florida”.
Cùng Lynn, tôi như lạc vào mênh mông. Lầu 5, nơi trưng bày 15 bức tranh sơn son thiếp vàng về các danh y từ thế kỷ 13 đến 19. Xem góc mô phỏng kiến trúc tháp Chàm và cổng Y Miếu Thăng Long. Qua lầu 4 chiêm bái bàn thờ Y tổ và ngắm nhìn các di vật bào chế thuốc từ thời tiền sử. Ở đây, ngay giữa gian phòng trang nghiêm là bàn thờ hai danh y Tuệ Tĩnh và Hải Thượng Lãn Ông. Ngay bên cạnh là bức chạm gỗ nửa tấn “Việt Nam bách gia y”, khắc tên 100 danh y Việt Nam. Lynn thốt lên trầm trồ: “Nó đồ sộ và công phu quá. Chỉ nhìn thôi cũng đủ cảm nhận tấm lòng tôn kính của người làm bảo tàng này!”.
Còn lầu 3, thế giới của tiệm thuốc Bắc thế kỷ 19 như thôi miên. Nơi đây trưng bày “Việt Nam bản thảo”, thật sự là kho báu về mẫu cây thuốc, động vật và cả khoáng vật của ngành y học cổ truyền Việt Nam. Vuốt ve tai nấm linh chi khổng lồ, có đường kính đến gần nửa mét, Lynn bật thốt: “Thấy chưa, thật là kỳ diệu. Người Việt đã khám phá cây thuốc từ thời các vua Hùng! Bây giờ ở đây ghi nhận hơn 1.800 loài cây thuốc thuộc hơn 230 họ thực vật!”. Một lát sau, cô gái lại say sưa ở phòng trưng bày sách về cây thuốc thế giới - thư viện ngàn đầu sách bằng hơn 40 ngôn ngữ.
Không như Lynn và tôi, anh chàng du khách từ Pháp tên Daniel, khi được hỏi có khó khăn gì không khi vào bảo tàng mà không đi cùng đoàn để nghe hướng dẫn, chàng kỹ sư công nghệ thông tin cười hiền từ, đáp: “Nghe sẽ không cảm, không ngửi được. Ở đây ghi chú cả tiếng Pháp, tiếng Anh, đọc nó, nhìn nó, sờ nó, sẽ thú vị hơn nghe!”. Tôi hiểu anh đã bị (hay được) thảo dược “nhập tâm” rồi.
Khách vào đây được mời trà thảo dược miễn phí, tham quan cửa hàng nhỏ bán thuốc Nam, rượu thuốc, sản phẩm hữu cơ; ai thích thì mua thuốc đã bào chế, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm dưỡng da trích xuất từ Nam dược ngay quầy hàng nho nhỏ ở tầng trệt bảo tàng. Nói như bạn Thanh Hằng, hướng dẫn viên của Bảo tàng, là việc mua bán này không nhiều, nhưng khi nghệ, gừng, khổ qua, đinh lăng… đã thành thuốc thang, mỹ phẩm, đến tay du khách, thì đó là thông điệp rằng Nam dược đang sống và vẫn sống trong lòng thành phố, ở đất nước này, được người Việt Nam sử dụng, đón nhận.
Nhắn gửi tương lai…
Nếu nói tôi bị “nghiện” Bảo tàng Y học cổ truyền TP.HCM thì cũng không ngoa. Từ ngày biết rằng thành phố có bảo tàng này, tôi đã lê la, cùng “chỉ điểm” nơi này với biết bao bạn bè quốc tế lẫn Việt kiều khi họ thăm TP.HCM. Một phần vì địa chỉ này khá độc đáo, phần nữa vì nó quá thiết thực cho bạn bè tôi trong hành trình tham quan, tìm hiểu văn hóa con người Việt Nam. Có những lần chúng tôi thăm thú thật thong dong, nhưng cũng không ít dịp phải chen chúc cùng các đoàn học sinh, sinh viên khắp nơi đổ về. Và trong cảnh chật chội, náo nhiệt đó, chúng tôi nhìn ra những gương mặt háo hức, ngạc nhiên, bất ngờ và đầy thú vị của các bạn trẻ, từ bé mầm non đến các bạn sinh viên sắp bước vào đời. Có cận cảnh vậy, mới càng thấy giá trị của bảo tàng tư nhân độc đáo này.
Và cũng bao lần tôi tự hỏi: Họ “nuôi” bảo tàng này bằng cách nào, khi chính những người đang chăm chút nơi đây nói rằng đây không phải là nơi kinh doanh, dù đó là “một công trình tốn kém, vận hành khó”? Càng đến thì càng thấm, giữa những bộn bề lãng quên, thì đây là nơi lưu giữ ký ức và nhắn gửi đến tương lai, rằng người Việt mình, xứ sở mình đủ sức dùng “Nam dược trị Nam nhân”; để du khách hiểu vì sao nền y học cổ truyền Việt Nam bền bỉ qua bao biến thiên lịch sử. Nó như một nhịp cầu nối giữa quá khứ và tương lai, giữa tri thức dân gian và khoa học đương đại. Mỗi người đặt chân vào nơi này đều bước ra với cảm giác được nhắc nhớ về cội nguồn, về giá trị tinh thần bền bỉ của dân tộc. Đó không chỉ là thuốc, mà còn là triết lý sống, là sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên.
Bảo tàng Y học Cổ truyền TP.HCM, số 41 Hoàng Dư Khương (phường Hòa Hưng, TP.HCM) đang trưng bày, lưu giữ gần 4.000 hiện vật trải dài từ thời kỳ đồ đá cho đến ngày nay. Nhiều hiện vật có tuổi đời 2.500 năm, có những bộ cân thuốc từ thời Pháp thuộc, những thang thuốc xưa, những bản thảo cổ có dấu ấn thời gian. Đặc biệt, nhiều dao cầu được sưu tầm từ quê hương của Đại danh y Tuệ Tĩnh và Hải Thượng Lãn Ông – hai vị tổ của y học cổ truyền Việt Nam.
Không chỉ lưu giữ vật chất, bảo tàng còn có hệ thống nghe nhìn hiện đại với phim tài liệu Kinh nghiệm thế kỷ phục vụ sức khỏe, giúp du khách hiểu rõ lịch sử Đông y Việt Nam.
Dù hoạt động không vì lợi nhuận, bảo tàng vẫn duy trì đều đặn, đón hàng nghìn du khách trong nước và quốc tế.
