Tri thức bản địa

Người xưa đặt ông Táo ở gian bếp - nơi giữ lửa, nơi biểu trưng cho sự gắn kết và sinh tồn của một gia đình. Nhưng trong nhịp sống hiện đại, gian bếp đôi khi chỉ còn là một khối đá hoa cương lạnh lẽo.

Có những gia đình cả năm không đỏ lửa, người ta mải miết với những tiệc tùng sang trọng, những cuộc làm ăn đầy toan tính bên ngoài, để mặc ông Táo cô đơn trong căn bếp nguội ngắt. Thế nhưng, cứ đến ngày 23 tháng Chạp, người ta lại vội vàng mua sắm lễ vật thật đầy, mâm cao cỗ đầy về cúng ổng. Một hình thức "hối lộ" tâm linh?

Ông Táo ở đó, im lìm nhìn thấu hết. Ngài nhìn thấy cả một năm dài người ta chỉ lo bật bếp tham vọng mà quên mất ngọn lửa ấm áp của tình thân. Ngài nhìn thấy sự phán xét vô hình diễn ra trong từng bữa cơm vội vã, từng ánh mắt vô cảm dành cho nhau. Để rồi cuối năm, người ta lại dâng lên những lời thỉnh cầu về một năm mới phát tài, phát lộc - một sự cơ hội lộ liễu nhân danh lòng thành.
Liệu một chú cá chép giấy có thể chở nổi khối lượng tham vọng khổng lồ và sự giả dối ấy về tới thiên đình?

Có một nghịch lý đau đớn, rằng con người càng giàu có, càng sở hữu nhiều công nghệ thông minh, thì cái ác và lòng tham dường như càng trở nên dữ dội và tinh vi hơn. Khi tri thức không đi đôi với sự tu dưỡng, nó trở thành công cụ để người ta chèn ép, lừa lọc nhau một cách hợp pháp và hào nhoáng.

Chính vì sống giữa một xã hội đầy rẫy những bất ổn do chính mình tạo ra, con người hiện đại bắt đầu cảm nhận được sự đổ vỡ từ bên trong. Họ thấy bất an trước những vận may rủi, trước những cơn sóng dữ của cuộc đời mà đồng tiền không còn là tấm lá chắn vạn năng.

Và thế là, họ cuồng nhiệt bấu víu vào những niềm tin xa xôi. Họ cúng kiếng linh đình, họ đi chùa chiền, họ xin xỏ thần linh đủ thứ, không phải vì họ tin vào nhân quả, mà vì họ muốn tìm một chỗ dựa để tiếp tục dung túng cho lòng tham của chính mình.

Họ nhận ra thế giới đang rạn nứt, nhưng bảo họ đoạn tuyệt với những thứ đã khiến họ bị phân mảnh, bảo họ thu xếp lại hành trang để sống hài hòa, khiêm cung với đất trời thì họ không chịu. Họ muốn giữ cả hai: vừa muốn hưởng thụ sự phù hoa do lòng tham mang lại, vừa muốn được thần linh bảo hộ cho sự phù hoa đó được bền vững.

Có một sự thật, là Ông Táo, hay bất kỳ vị thần linh nào, không thể gánh vác thay con người những nổi nênh của cơm áo; cũng không ngăn cản được lòng tham của con người. Sự hiện hữu chính yếu của đời người vẫn nằm ở cách người ta sống, ứng xử với đồng loại và thiên nhiên.

Trần gian là một thực tại nghiệt ngã, nơi gieo nhân nào thì gặt quả nấy. Thần linh có thể cho ta một khoảnh khắc tĩnh tâm để soi gương soi lòng, nhưng không thể phù phép để biến sự lười nhác thành sung túc, hay biến sự gian dối thành phúc đức, biến những diễn ngôn xảo trá, ám muội thành sự trong sáng, minh bạch.

Một doanh nghiệp làm ăn bất chính, dẫu cúng ông Táo bằng cá chép vàng ròng cũng không ngăn nổi sự sụp đổ.

Một người con bất hiếu, dẫu dâng mâm cao cỗ đầy cũng không thể mua được sự thanh thản trong tâm hồn chính họ và mẹ cha.

Một tập thể làm ăn bên vực phá sản, nghi kỵ, nhỏ nhen, né tránh trách nhiệm, chuyên sống dựa vào người khác, tranh quyền đoạt lợi từ những việc nhỏ nhất, nhân viên thì tư lợi, lười biếng, yếu kém, lãnh đạo thì mệt mỏi, già nua, không nhất quán, bảo thủ và không dám thay đổi…thì có quỳ lạy ông Táo nát cả gối cũng không thay đổi được gì.

Ông Táo không giúp ta giàu lên. Ngài chỉ là tấm gương phản chiếu lương tâm. Ngài ghi lại những gì ta đã làm, chứ không ghi lại những gì ta hứa hẹn lúc quỳ lạy trước mâm cúng.

Đừng để ngày 23 tháng Chạp trở thành một cuộc mặc cả tâm linh rỗng tuếch. Mỹ tục này chỉ thực sự đẹp khi nó nhắc nhở ta về sự tỉnh thức. Thay vì mải mê sắm sửa lễ vật để xin xỏ, hãy dành thời gian đó để dọn dẹp lại gian bếp trong tâm hồn mình.

Làm gì để mỗi ngày đi qua đều là một...bản báo cáo tốt đẹp gửi về trời đất? Con người thế kỷ này, thừa hiểu chuyện đó, dạy khôn họ, không khéo họ dạy ngược lại mình. Khi đó, việc cúng ông Táo không còn là sự cầu lợi, mà là một lời tạ ơn chân thành vì một năm đã được sống trọn vẹn với mình, với người, với trời đất.

Một vị sư có tiếng tinh thông chuyện thiên văn địa lý, có lần buộc miệng: Ông Táo có tội tình chi, mà làm ăn thua lỗ, cờ bạc, hại người, rồi quanh ăn đi tìm thầy bói xin đổi hướng bếp? Hãy đổi chính mình đi, còn hướng bếp với phong thủy là câu chuyện tâm linh và khoa học, đừng hành ổng và hành chính mình vì lòng tham và sự vô minh!

Lửa trên bếp than rồi sẽ tắt, cá chép rồi sẽ xuôi dòng về biển cả, chỉ còn lại con người đứng trước sóng gió nhân sinh và những lời khẩn cầu đâu đó mà không chịu nhìn chính mình...

Duy Nghĩa