Nam dược

Vẫn… mờ mờ trên bản đồ

Triển khai Dự án “Bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu chất lượng cao gắn với phát triển rừng bền vững” tại tỉnh Nghệ An, Tập đoàn TH true Milk đã phát triển vùng dược liệu quy mô tới 250ha tại Mường Lống, Na Ngoi (Kỳ Sơn), Yên Thành, Nghĩa Đàn. Đồng thời, tập đoàn này đang lập kế hoạch phát triển dự án ở vùng Tây Bắc (Sơn La, Hà Giang), vùng Đông Bắc như Quảng Ninh và vùng Tây Nguyên (bao gồm Gia Lai, Kon Tum, Đăk Nông, Lâm Đồng).

Hoạt động này góp phần tạo điều kiện phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo cho người dân vùng đệm quanh rừng, bảo vệ môi trường, cung cấp nguồn dược liệu sạch cho thị trường. Nhiều tập đoàn khác cũng bắt tay vào sản xuất, tuy với quy mô nhỏ hơn, nhưng rõ ràng đã đánh tín hiệu khởi sắc về cái gọi là công nghiệp công nghệ cao trong trồng và chế biến dược liệu.

Thế nhưng đâu phải vùng nào cũng có… đại bàng làm tổ.

Để hỗ trợ phát triển ngành dược liệu trong nước, Thủ tướng Chính phủ cũng đã phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030. Trong đó, tiểu dự án 2 của giai đoạn I (từ năm 2021 - 2025) phát triển vùng trồng dược liệu với nhiều cơ chế ưu đãi đầu tư hỗ trợ trực tiếp, nhất là vốn. Cơ chế này thu hút được doanh nghiệp đầu tư trồng dược liệu, xóa đói, giảm nghèo, giải quyết được nguồn lao động cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Tuy vậy, từ văn bản tới thực tế, không phải là… cao tốc.

Có mấy lí do khiến bản đồ vùng dược liệu mới là những đánh dấu về tiềm năng chứ chưa thể bật lên chiếm thị phần để rồi xuất khẩu, bảo vệ môi trường rừng, xóa đói giảm nghèo cho dân, đa dạng hóa sản phẩm thảo dược. Một, theo các chuyên gia y tế, thì nhiều bài thuốc trong dân gian chưa được đưa ra sử dụng rộng rãi để kích thích nhu cầu trồng khi thuốc được người dân hưởng ứng. Hai, quản lý lỏng lẻo, thương lái nước ngoài thu mua tự do hoặc chỉ chế biến thô rồi xuất tiểu ngạch nên hiệu quả sản xuất rất thấp.

Ba, công nghiệp chế biến dược liệu chưa đủ mạnh để sản xuất sản phẩm chất lượng cao; chưa có chính sách thu hút đầu tư trồng, chế biến dược liệu; nghiên cứu khoa học về dược liệu còn yếu. Một ý kiến khác từ ngành nông nghiệp, là ta chưa làm tốt khâu xúc tiến thương mại, nên đã nhỏ bé trong sản xuất lại càng manh mún hơn vì đầu ra hạn chế. 

Mặc dù Bộ NN&PTNT đã rà soát, đề xuất cơ chế, chính sách hỗ trợ tổng thể cho người dân và doanh nghiệp trong quá trình triển khai nuôi trồng và khai thác dược liệu, hướng tới xuất khẩu sản phẩm có nguồn gốc từ dược liệu, hạn chế nhập khẩu dược liệu thô… nhưng cái khó là cơ sở phải đương đầu với vô số vướng mắc.

Sâm Ngọc Linh tại Nam Trà My được Quảng Nam xác định là dược liệu chủ lực. Tuy nhiên theo lãnh đạo huyện này, đến nay Bộ NN&PTNT vẫn chưa ban hành quy định về xây dựng chuẩn sản xuất giống, trồng, thu hoạch… phù hợp với thông lệ quốc tế để sâm Việt Nam không vướng rào cản khi vươn ra thế giới; Bộ Thông tin và Truyền thông chưa thông qua Dự án Truyền thông về sâm Núi Ngọc Linh; Dù sâm giả gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến thương hiệu sâm Việt Nam nhưng việc xây dựng thương hiệu sâm quốc gia vẫn chưa có…

Tắc quy hoạch, “bẫy” cơ chế

Vốn ít, dân trí vùng có cây dược liệu không cao, công nghệ thiếu và yếu, nhân lực chất lượng cao về ngành này lại càng thiếu. Chưa hết, ông Trần Văn Ta - trưởng phòng NN&PTNT huyện Tây Giang (Quảng Nam) cho biết: “Làm chuyên canh thì phải diện tích lớn, nhưng nương rẫy bà con canh tác đã lâu, họ không có giấy tờ bởi từ đời này qua đời khác gia đình họ đã làm ở đó, bây giờ phải cấp giấy. Ở miền núi thì đo đạc là chuyện không phải dễ. Như Tây Giang còn 6 xã miền núi chưa đo vì phải sử dụng nguồn tiền rất lớn, mà huyện thì khó khăn. Một khi chưa cấp sổ đỏ cho dân thì không thể làm quy hoạch. Mà doanh nghiệp lớn không thể vào đầu tư nếu không có quy hoạch. Khi mọi thứ ổn rồi thì mới làm lớn theo quy chuẩn quốc tế, có truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng, rồi mới mạnh dạn đa dạng hóa sản phẩm. Chưa kể đường vận chuyển rất xa”.

Làm dược liệu là một câu chuyện khoa học lớn, có thứ tự lớp lang từ giống, chăm sóc, thí nghiệm, bảo tồn, chế biến, chứ không thể làm thô mà bán. Đây là điểm yếu, dù ta đã xuất khẩu được các loại như quế, hồi, thảo quả, nghệ, hòa, kê huyết đằng… Quế của nước ta có tổng giá trị xuất khẩu đạt 276 triệu USD vào năm 2022, nhưng lại không đáng kể so với thị trường thế giới. Sản xuất tự phát là nhiều, nên chất lượng không đạt tiêu chuẩn. Năm 2022, tổng số mẫu dược liệu được lấy kiểm tra chất lượng là 2.224 mẫu, trong đó có 85 mẫu dược liệu không đạt tiêu chuẩn chất lượng, chiếm tỷ lệ 3,82%; tỷ lệ mẫu dược liệu không đạt tiêu chuẩn chất lượng năm 2017 là 11,08% và 2018 là 5,7%.

Cũng là câu chuyện quy hoạch, lãnh đạo Công ty cổ phần dược liệu Chư Sê (tỉnh Gia Lai) chia sẻ: “Quy hoạch phải phù hợp khí hậu, thổ nhưỡng cho từng nhóm đối tượng cây trồng. Giống phải được chọn kỹ lưỡng, bởi giống tốt mới cho chất lượng tốt. Hiện nay dược liệu sạch trong nước cạnh tranh không nổi với hàng Trung Quốc được doanh nghiệp khác nhập về rồi bán ra thị trường”.

Đầu tư công nghệ là điểm mấu chốt, tuy nhiên chính sách phải “sạch”. Vài năm vừa qua nổi lên câu chuyện cơ chế cho thuê môi trường rừng. Tuy nhiên việc này khiến doanh nghiệp lo sợ. Vùng Ngọc Linh giữa hai tỉnh Kon Tum và Quảng Nam đang vướng chuyện nếu đầu tư vào thì phải sản xuất dưới tán lá rừng, mà rừng vùng này là đặc dụng vốn được bảo vệ nghiêm ngặt, cấm tác động lớn vào. Nhưng nếu làm chuyên canh lớn mà không có giao thông thuận lợi, không đưa máy móc, phương tiện vào, thì làm sao? Công nghệ thì phải dùng đến vật liệu phi tự nhiên là sắt thép, nhựa, hệ thống giàn phun… mà những thứ này sẽ tạo ra rác thải, giết chết thảm thực vật, vậy là vi phạm pháp luật!

Muốn làm lớn, phải dựa vào doanh nghiệp, nhưng lại dính ngay vấn đề tích tụ ruộng đất, doanh nghiệp thì cần diện tích lớn, mà đất thì của dân, họ không hợp tác, thì thua. Chưa nói với thói quen sản xuất lâu nay, kêu gọi họ thay đổi tập quán là rất khó. Dân không có vốn, nhưng nếu dựa vào doanh nghiệp, doanh nghiệp mua đứt đất sản xuất, thì mai này dân lấy đất đâu làm ăn?

Chúng ta hay nghe nói rằng Việt Nam ngồi trên kho thuốc tự nhiên mà không biết! Ở đây, bây giờ là biến kho thuốc ấy thành bài thuốc. Con đường này không dễ. Càng chậm là càng muộn, và chuyện đến lúc mất hết sẽ không xa.

MINH KHANG