Nam dược
Dược liệu Việt: Từ bán thô đến tinh chất đắt giá
Bước sang năm 2026, ngành dược liệu đang chứng kiến một cuộc chuyển mình mãnh liệt khi các doanh nghiệp và HTX bắt đầu xuất khẩu hàm lượng tri thức và công nghệ thay vì chỉ bán cân, bán ký như trước đây.
Việt Nam sở hữu kho báu hơn 5.000 loài cây thuốc, nhưng từ lâu chúng ta vẫn luẩn quẩn trong nghịch lý: Bán rẻ nguyên liệu thô dưới dạng nông sản và mua lại tinh chất dược liệu từ nước ngoài với giá gấp hàng chục lần. Nhưng câu chuyện đó đã dần lui xa, khi năm 2026 hàm lượng tri thức trở thành “át chủ bài” xuất khẩu chủ lực, giúp dược liệu Việt thoát khỏi kiếp bán thô để vươn mình trở thành sản phẩm giá trị cao trên bản đồ kinh tế thế giới.
Những hạm đội dẫn dắt thị trường và cuộc đua tiêu chuẩn
Thay vì sản xuất manh mún, các đơn vị đầu tàu đã hình thành hệ sinh thái xuất khẩu chuyên nghiệp, biến cây cỏ thành tài sản có giá trị cao. Ở khối doanh nghiệp, những cái tên như Traphaco và Nam Dược đang thống trị bằng việc chuẩn hóa vùng trồng GACP-WHO cho Đinh lăng, Actisô và Cát cánh. Họ không chỉ trồng cây, mà kiểm soát từ hạt giống đến khi ra thành phẩm để đảm bảo dược tính ổn định tuyệt đối. Trong khi đó, Vietmec và Ladophar lại chọn vũ khí là hệ thống chiết xuất cao dược liệu và sấy phun hiện đại, giúp biến hàng tấn nguyên liệu cồng kềnh thành những hũ cao chiết nhỏ gọn nhưng mang giá trị kinh tế cực lớn.
Song hành cùng các tập đoàn là lực lượng nòng cốt bản địa từ các HTX như Thiên An (Bắc Kạn) hay Pù Bin (Hòa Bình). Đây là những ngôi sao OCOP 5 sao đã thành công trong việc đưa tiêu chuẩn hữu cơ Organic vào tri thức bản địa, giúp nông dân trực tiếp tham gia vào chuỗi giá trị xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Châu Âu và Nhật Bản.
Cuộc chuyển mình này diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang đứng trước áp lực từ các người khổng lồ Trung Quốc và Ấn Độ – những quốc gia vốn thống trị 70% thị phần thảo dược thế giới nhờ quy mô công nghiệp và giá thành thấp. Tuy nhiên, Việt Nam chọn hướng đi riêng bằng chất lượng đặc hữu thay vì số lượng. Hoạt chất trong Sâm Ngọc Linh hay Nghệ nếp Việt Nam được các phòng lab phương Tây đánh giá cao vượt trội, tạo lợi thế đàm phán về giá cao cấp mà các vùng ôn đới không thể có được.
Xem thêm: Nhà nghiên cứu dược liệu hàng đầu trở thành Giám đốc Đại học Quốc gia TP.HCM
Cuộc cách mạng công nghệ và tấm vé thông hành Blockchain
Để một nhành quế hay củ nghệ lên được kệ siêu thị quốc tế, chuỗi sản xuất đang được tái cấu trúc triệt để qua từng giai đoạn.
Tại vườn trồng, dù vẫn còn khó khăn do diện tích manh mún và rủi ro về dư lượng hóa chất, nhưng khí hậu nhiệt đới đa dạng vẫn là thế mạnh cốt lõi. Nút thắt lớn nhất nằm ở khâu chế biến, nơi phương pháp phơi sấy truyền thống từng làm thất thoát đến 40% dược chất, nay đang dần được thay thế bởi công nghệ sấy lạnh và chiết xuất CO2 siêu tới hạn. Đây là chìa khóa giúp giữ trọn vẹn tinh túy của thảo mộc, đáp ứng yêu cầu khắt khe về hoạt chất của thế giới.
Khi bước ra cửa khẩu, các hiệp định tự do thương mại như EVFTA hay UKVFTA đang đóng vai trò đòn bẩy thuế quan đưa thuế về 0%, giúp dược liệu Việt cạnh tranh sòng phẳng với các đối thủ quốc tế. Thế nhưng, công nghệ là chưa đủ để bước qua rào cản dư lượng thuốc bảo vệ thực vật khắt khe của EU. Doanh nghiệp năm 2026 đã áp dụng truy xuất nguồn gốc bằng Blockchain, đính kèm một nhật ký số minh bạch cho từng sản phẩm từ khâu chọn giống đến khi thu hoạch. Châu Âu và Bắc Mỹ hiện không thiếu tiền, họ thiếu sự minh bạch, và Blockchain chính là lời giải cho cơn khát y học xanh toàn cầu.
Thị trường thế giới và bài toán bảo tồn bền vững
Việt Nam đang có những mặt hàng chủ lực cực kỳ đắt đỏ và khan hiếm như tinh dầu quế, hồi, nghệ hay quế tách vỏ sạch khuẩn phục vụ xu hướng thay thế hóa chất tổng hợp của EU. Các dòng siêu thực phẩm như bột chùm ngây, trà thảo mộc hữu cơ và cao chiết từ cây đặc hữu như Sâm Ngọc Linh, Giảo cổ lam đang trở thành xu hướng tiêu dùng cao cấp. Để thâm nhập sâu, các chứng chỉ như EU Organic, ISO 22000 hay HACCP trở thành giấy thông hành bắt buộc.
Tuy nhiên, sự bùng nổ xuất khẩu cũng mang đến rủi ro cạn kiệt nguồn gen quý. Năm 2026, mô hình bảo tồn dựa vào cộng đồng gắn liền với phát triển bền vững được ưu tiên để tránh việc khai thác tận diệt. Các vùng trồng phải thích ứng với sự cực đoan của thời tiết bằng nhà màng thông minh và tưới tiết kiệm để đảm bảo dược tính ổn định bất chấp hạn mặn hay thiên tai. Dù sở hữu nguồn tài nguyên độc bản, ngành dược liệu vẫn đối mặt với những nút thắt sinh tử khi sự liên kết giữa nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà nông đôi khi còn đứt gãy, và vốn đầu tư công nghệ vẫn là bài toán khó cho các HTX nhỏ.
Xem thêm: Y học cổ truyền ở Trung Quốc - Hành trình hồi sinh một di sản
Tầm nhìn vượt rào cản và vai trò kiến trúc sư của Nhà nước
Để lộ trình xuất khẩu không còn mơ hồ, Nhà nước đã đóng vai trò kiến trúc sư thông qua các chính sách hỗ trợ tín dụng xanh cho chế biến sâu, bảo hộ thương hiệu quốc gia và đẩy mạnh đăng ký chỉ dẫn địa lý quốc tế cho sâm và quế đặc hữu. Các liên minh dược liệu được hình thành để kết nối chặt chẽ bốn nhà: Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Nhà nông, giải quyết triệt để sự đứt gãy chuỗi cung ứng.
Năm 2026, xuất khẩu dược liệu không còn là câu chuyện của sản lượng, mà là cuộc đua về tiêu chuẩn. Những đơn vị làm chủ được công nghệ chế biến sạch và minh bạch được nguồn gốc từ vườn trồng đến tay người tiêu dùng sẽ là những người làm chủ cuộc chơi toàn cầu, biến cây cỏ Việt Nam thành vàng ròng thực sự trên bản đồ kinh tế thế giới.