Vi vu ta đi

Khung cảnh mà nhà leo núi Tenzi Sherpa người Nepal đã quay được trên đường lên đến đỉnh Everest vào tháng 5/2023 không phải là một dãy Himalaya phủ đầy tuyết, mà là hình ảnh của những đống rác khổng lồ.

Đoạn phim miêu tả Camp 4 (Trại 4), ở độ cao khoảng 8.000 mét so với mực nước biển, được gọi là “vùng tử thần” do điều kiện khắc nghiệt. Video cho thấy nơi đây đầy những chiếc lều, bình oxy và đồ dùng bỏ đi bị đóng băng theo thời gian. 

“Đó là trại bẩn nhất mà tôi từng thấy,” Sherpa viết trên Instagram. “Lần nào tôi cũng cảm thấy rất buồn. Các nhóm và công ty thám hiểm đã cắt logo công ty của họ và bỏ lại toàn bộ lều.”

Kể từ khi hai nhà leo núi Tenzing Norgay Sherpa và Edmund Hillary lần đầu tiên chinh phục vào năm 1953, đã có hơn 6.000 người đã leo lên ngọn núi Everest và con số đó tăng nhiều trong những năm gần đây. Cùng với lượng người đặt chân đến đây, đỉnh Everest ngày càng nhiều rác thải, thậm chí cả xác chết. Nhiều người gọi Everest là "bãi rác cao nhất thế giới".

Chưa có số liệu chính xác về số lượng rác đã được đổ xuống vùng núi của Nepal. Tuy nhiên, những người làm việc trong lĩnh vực này ước tính con số lên tới hàng nghìn tấn. 

Năm 2019, chính phủ Nepal và các tổ chức phi lợi nhuận địa phương đã bắt đầu Chiến dịch Núi sạch, chiến dịch này đã thu gom được hơn 10 tấn rác từ khu vực Everest.

Một số người tham gia chiến dịch dọn dẹp nói rằng số lượng các cuộc thám hiểm ngày càng tăng sẽ chỉ dẫn đến lãng phí nhiều hơn. Năm nay, chính quyền đã cấp 414 giấy phép leo núi cho Everest, ít hơn mức kỷ lục 454 giấy phép năm ngoái.

Cần 12 người chuyên nghiệp để mang một xác chết xuống từ đỉnh Everest 

Tháng 4, các đội thám hiểm bắt đầu làm quen với khí hậu tại Everest Base Camp (Trại Cơ sở). Ở đây không có tình trạng vứt rác bừa bãi. Lều, nhà vệ sinh và nhà bếp được quản lý tốt. Tuy nhiên, khi lên cao hơn, việc quản lý chất thải trở nên khó khăn hơn.

Mỗi người leo núi phải nộp khoản tiền đặt cọc 4.000 USD trước khi leo núi. Để lấy lại số tiền này, mỗi người phải mang theo 8kg rác thải khi đi xuống. Quy định là vậy nhưng lượng rác vẫn tiếp tục tăng lên. Các đội dọn dẹp đã thu gom mọi thứ, từ giấy gói nhựa và giấy đến chai và lon thủy tinh. Trong khi một nghiên cứu năm 2020 được công bố trên tạp chí One Earth đã tìm thấy vi hạt nhựa trong suối và nước tuyết trên Everest.

Shilshila Acharya, đồng sáng lập Trung tâm Bền vững Avni, công ty tái chế rác thải trên Everest, cho biết: “Hiện đang thiếu cơ chế quản lý rác thải hiệu quả ở vùng núi cao Himalaya của Nepal. Cơ quan giám sát chất thải chỉ có mặt trên đỉnh Everest và không có ở các ngọn núi khác. Rất khó để giám sát trong các trại căn cứ, các khu vực phía trên thậm chí còn khó quản lý hơn.” Acharya ước tính có khoảng 1.000 tấn rác và khoảng 350 đến 400 xác chết trên các ngọn núi ở Nepal.

Thiếu tá quân đội và người lãnh đạo chiến dịch Aditya Karki cho biết: "Quân đội Nepal, một phần của dự án dọn dẹp kể từ năm 2019, có kế hoạch thu thập hơn 10 tấn chất thải và mang xuống ít nhất 5 thi thể từ các đỉnh Everest, Lhotse và Nuptse trong năm nay.

Ủy ban Kiểm soát Ô nhiễm Sagarmatha là tổ chức phi lợi nhuận do cộng đồng địa phương lãnh đạo, chịu trách nhiệm dọn dẹp xung quanh Everest Base Camp cũng như các con đường mòn đi bộ và khu định cư dẫn đến đó. 

Một nhóm gồm 30 người, bao gồm quân nhân và các nhà leo núi người Nepal đã tham gia vào sáng kiến ​​này. Với khoảng 15 người leo núi người Sherpa thu gom rác ở nhiều độ cao khác nhau gần như lên tới đỉnh. Mỗi người thu gom và mang khoảng 12kg rác.

Thiếu tá Karki nói: “Nhưng việc mang xác chết sẽ nguy hiểm hơn. Chúng tôi phải lưu tâm đến việc bảo vệ phẩm giá của người chết và sự an toàn của những thành viên trong đoàn”. Ông cho biết thêm hai thành viên trong nhóm Sherpa đã chết vào năm ngoái khi làm nhiệm vụ. “Chúng tôi cần khoảng 12 người được huấn luyện đặc biệt để đưa một xác chết xuống, tùy theo tuyến đường và ngọn núi.”

Bắt đầu từ năm nay, chính quyền Pasang Lhamu, nơi giám sát hầu hết khu vực Everest, đã bắt buộc những người leo núi phải sử dụng túi đựng phân.

Tuy nhiên, theo Sushil Khadka, đồng sáng lập của Avni Ventures - công ty tái chế rác thải trên núi, những chính sách như vậy đã hơi muộn. Ông nói, chính phủ nên nghiêm khắc yêu cầu các công ty thám hiểm phải chịu trách nhiệm về chất thải. 

Biến rác thành kho báu

Chất thải được phân loại theo khả năng phân hủy tại Everest Base Camp, trước khi được phân loại tiếp tại cơ sở tái chế của Avni ở Kathmandu. Từ năm 2021 đến nay, Avni Ventures đã tái chế hơn 80 tấn rác thải lấy xuống từ các ngọn núi thuộc dãy Himalaya.

Nhà sáng lập Acharya cho biết rác thải thu được chủ yếu là thủy tinh, kim loại và nhựa cùng một lượng lớn thực phẩm đóng gói nhập khẩu. Nhựa và giấy rất dễ tái chế nhưng họ vẫn chưa tìm ra giải pháp tái chế thủy tinh.

Acharya cho biết dây thừng được biến thành đồ thủ công khi hợp tác với Maya Rai, nơi làm việc với phụ nữ để dệt các mặt hàng thủ công.

“Điều này giúp gia tăng việc sử dụng lao động nữ và cũng thúc đẩy nghề thủ công bản địa của Nepal", Acharya nói.

Một sáng kiến ​​khác có tên Sagarmatha Next với nghĩa là “nhằm thay đổi nhận thức về rác thải”, do Trung tâm Bền vững Avni hợp tác với Ủy ban Kiểm soát Ô nhiễm Sagarmatha vào năm 2017. Sáng kiến này đã biến rác thải từ Everest thành tác phẩm nghệ thuật và tác phẩm điêu khắc, được trưng bày tại phòng trưng bày ở Syangbnoche trên con đường leo núi Everest. Dự án “từ rác thải thành sản phẩm” sử dụng nắp chai nhựa được tìm thấy ở dãy Himalaya và những con đường mòn đi bộ đường dài để làm quà lưu niệm.

Theo báo cáo thường niên, vào năm 2022, Ủy ban Kiểm soát Ô nhiễm Sagarmatha đã quản lý 44.713kg rác tại Everest Base Camp. Khoảng 15.000kg đã được gửi đến cơ sở quản lý chất thải trong khu vực và gần 6.000kg “rác không đốt được” đã được vận chuyển đến Kathmandu để tái chế.

Tuy nhiên, các chuyên gia về tính bền vững đã đặt câu hỏi liệu việc đốt rác có làm tăng thêm ô nhiễm không khí ở vùng núi hay không.

“Chúng tôi đốt rác thải ở xa khu định cư. Đó là một điều bắt buộc, nhưng chúng tôi đang tìm kiếm giải pháp thay thế”, Lama Kazi Sherpa, chủ tịch Ủy ban kiểm soát ô nhiễm Sagarmatha cho biết.

Kêu gọi những ngọn núi không có rác thải

Một số người cho rằng vấn đề rác thải khó có thể được giải quyết sớm trừ khi Nepal hạn chế số chuyến thám hiểm.

Khadka từ Avni Ventures cho biết Nepal nên noi gương Bhutan. Đất nước này đã dừng các chuyến thám hiểm đến những ngọn núi cao hơn 6.000m vào năm 1994 trước khi cấm hoàn toàn hoạt động leo núi vào năm 2003 vì lý do tâm linh.

Khadka cho biết hoạt động leo núi ở Nepal đã trở thành một “cỗ máy kiếm tiền bừa bãi và chỉ mang lại lợi ích cho một số bên nhất định”. Ông nói: “Bây giờ là lúc phải dừng các chuyến thám hiểm vùng núi cao và chỉ cho phép những chuyến thám hiểm có chất lượng”.

Tháng trước, Tòa án Tối cao Nepal đã ra lệnh cho chính phủ hạn chế số lượng người leo núi trên Everest, đồng thời cho biết thêm rằng các quy định thu gom rác thải từ độ cao chưa được thực hiện đúng mức.

Tuy nhiên, một số người cho rằng việc giảm lượng người leo núi là không khả thi xét từ góc độ kinh tế. Lama Kazi Sherpa cho biết hầu hết các hộ gia đình ở vùng Everest đều phụ thuộc vào du lịch.

Nỗ lực để giảm thiểu rác

Chính phủ cũng đã phân bổ nguồn vốn và nhân lực hàng năm để chống lại tình trạng lãng phí trên núi, với các cán bộ liên lạc theo dõi và giám sát các đội thám hiểm đến Everest Base Camp. Tuy nhiên, đã có cáo buộc rằng nhiều sĩ quan đã bỏ qua chuyến đi mà thay vào đó làm việc tại văn phòng ở Kathmandu của họ.

Tenzi Sherpa, người đăng đoạn video lan truyền vào năm ngoái, cũng chỉ trích sự thiếu giám sát của các quan chức liên lạc. Ông cũng yêu cầu chính phủ trừng phạt các công ty gây ô nhiễm vùng núi.

Thiếu tá quân đội Karki lạc quan rằng đội của anh gần như sẽ dọn sạch được Trại 4 trong năm nay nếu thời tiết cho phép. Ông nói rằng chiến dịch của chính phủ đã khiến cả những người leo núi và nhân viên của họ có ý thức hơn về chất thải mà họ để lại.

Tuy nhiên, tổng lượng rác thải trên các ngọn núi vẫn chưa được xác định và những người ủng hộ mục tiêu không rác thải nói rằng tương lai sẽ không chắc chắn nếu rác tiếp tục chất đống.

Acharya nói: “Everest nổi tiếng hơn cả hơn nên trọng tâm là ở đó. Nhưng tất cả các ngọn núi đều quan trọng như nhau và chúng ta cũng cần chuyển sự tập trung vào chúng”.

DIỄM QUỲNH